Chapter 14 • Verse 6

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्।

सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥ ६॥

tatra sattvaṁ nirmalatvāt prakāśakam anāmayam |

sukha-saṅgena badhnāti jñāna-saṅgena cānagha || 6 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तत्र (tatra)=ती तीन गुणहरूमध्ये•सत्त्वम् (sattvam)=सत्त्वगुण•निर्मलत्वात् (nirmalatvāt)=अत्यन्त निर्मल (कञ्चन/शुद्ध) भएको हुनाले•प्रकाशकम् (prakāśakam)=उज्यालो दिने (ज्ञान र विवेक जगाउने)•अनामयम् (anāmayam)=दोषरहित वा उपद्रव/रोग-मुक्त•सुख-सङ्गेन (sukha-saṅgena)=सुखको आसक्ति (लगाव) द्वारा•बध्नाति (badhnāti)=जीवात्मालाई बाँध्दछ•ज्ञान-सङ्गेन (jñāna-saṅgena)=ज्ञानको अहंकार वा आसक्तिद्वारा•च (ca)=र•अनघ (anagha)=हे निष्पाप अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे निष्पाप अर्जुन! ती तीन गुणहरूमध्ये सत्त्वगुण अत्यन्त निर्मल भएको हुनाले प्रकाशक (ज्ञान दिने) र उपद्रवरहित (शान्त) हुन्छ। तर यसले पनि जीवात्मालाई सुखको आसक्ति र ज्ञानको अहंकार (लगाव) द्वारा बाँधिदिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

सत्त्वगुणको सुनौलो साङ्लो: सुख र ज्ञानको सूक्ष्म बन्धन

महाभारतमा पाण्डवहरूमध्ये युधिष्ठिरलाई सत्त्वगुणका प्रतीक मानिन्छ। उनी सत्यवादी, धार्मिक, विद्वान् र शान्त थिए। तर सत्त्वगुणभित्र पनि एउटा सूक्ष्म बन्धन लुकेको हुन्छ— "म धर्मात्मा हुँ, म ज्ञानी हुँ, म पुण्यात्मा हुँ" भन्ने भित्री गर्व र सुखको आसक्ति। श्रीकृष्ण यहाँ अत्यन्त क्रान्तिकारी कुरा सम्झाउनुहुन्छ: "हे अनघ! सत्त्वगुण धेरै राम्रो छ; यसले मनलाई निर्मल ऐना जस्तो बनाउँछ, ज्ञानको ज्योति बाल्छ र अशान्तिबाट बचाउँछ। तर सावधान! सत्त्वगुणले पनि मानिसलाई बाँध्छ। कसरी? जब मानिस आफ्नो ज्ञान र धार्मिकताको घमण्डमा पर्छ, र भन्छ— 'म कति ज्ञानी छु, अरू मूर्ख हुन्', अथवा जब ऊ आध्यात्मिक सुखको लतमा परेर बाहिरी संसारबाट विरक्त भई भाग्न खोज्छ, तब उसलाई सुनको साङ्लोले बाँधिदिएको हुन्छ।" बन्धन चाहे फलामको होस् वा सुनको, दुवैले स्वतन्त्रता खोस्छन्।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

धार्मिक अहंकार र बौद्धिक श्रेष्ठताबोध (The Trap of Intellectual Superiority)

आधुनिक जीवनमा हामीले धेरै पढेलेखेका, ध्यान गर्ने वा बौद्धिक मानिसहरूलाई देखेका छौं जो बाहिरबाट निकै शान्त देखिन्छन् तर भित्रभित्रै गहिरो अहंकार पालेर बसेका हुन्छन्: 1. बौद्धिक बन्धन (The Golden Cage): - "म कति धेरै पुस्तकहरू पढ्छु, म कति ध्यान गर्छु, अरू त केवल भौतिकवादी र मूर्ख हुन्।" - यो 'सत्त्वगुणको बन्धन' हो। यसले तपाईंलाई अरूभन्दा उच्च देखाएर फेरि अहंकार (Ego) को जालमा पार्छ। 2. सुखको आसक्ति: - यदि ध्यान गर्दा वा एकान्तमा बस्दा मात्र शान्ति मिल्छ, र काममा जाँदा वा कोलाहलमा पर्दा छटपटी हुन्छ भने, त्यो पनि बन्धन नै हो। - वास्तविक आत्म-ज्ञानी त्यो हो, जो सत्त्वगुणको प्रयोग गर्छ तर त्यसको पनि अहङ्कारी दास बन्दैन।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो ज्ञान, ध्यान वा असल बानीहरूमा गर्व नगर्नुहोस्। असल हुनु राम्रो हो, तर 'म असल छु' भन्ने अहंकार पाल्नु झन् सूक्ष्म बन्धन हो। नम्र भएर साक्षी भावमा रहनुहोस्।