ॐअध्याय 14श्लोक 5
Chapter 14 • Verse 5

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः।

निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥ ५॥

sattvaṁ rajas tama iti guṇāḥ prakṛti-sambhavāḥ |

nibadhnanti mahā-bāho dehe dehinam avyayam || 5 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सत्त्वम् (sattvam)=सत्त्व गुण (प्रकाश, पवित्रता र शान्ति)•रजः (rajaḥ)=रजोगुण (इच्छा, वासना र अशान्ति)•तमः (tamaḥ)=तमोगुण (अन्धकार, अज्ञान र प्रमाद)•इति (iti)=यसरी यी तीन•गुणाः (guṇāḥ)=गुणहरू (प्रकृतिका तीन अदृश्य डोरीहरू)•प्रकृति-सम्भवाः (prakṛti-sambhavāḥ)=प्रकृतिबाट उत्पन्न भएका•निबध्नन्ति (nibadhnanti)=कडा रूपले बाँध्दछन्•महा-बाहो (mahā-bāho)=हे महाबाहु (बलिया पाखुरा भएका) अर्जुन!•देहे (dehe)=यस शरीरभित्र•देहिनम् (dehinam)=शरीरमा बस्ने जीवात्मालाई•अव्ययम् (avyayam)=अविनाशी वा निर्विकार भए तापनि

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे महाबाहु अर्जुन! प्रकृतिबाट उत्पन्न भएका सत्त्व, रज र तम— यी तीन गुणहरूले यस भौतिक शरीरभित्र अविनाशी जीवात्मालाई कडा रूपले बाँधिदिन्छन्।

महाभारतको परिस्थिति

गुणहरूको बन्धन: आत्मालाई बाँध्ने तीन अदृश्य डोरीहरू

यहाँबाट चौधौं अध्यायको मुख्य विषयवस्तु सुरु हुन्छ। संस्कृतमा 'गुण' शब्दका दुईवटा अर्थ हुन्छन्: 1. स्वभाव वा विशेषता (Attribute/Quality)। 2. 'डोरी' वा डोरीका बाटेका त्यान्द्राहरू (Rope/Cord)। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई बुझाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिम्रो आत्मा वास्तवमा अविनाशी, स्वतन्त्र र असङ्ग छ। तर जसरी एउटा स्वतन्त्र राजालाई रेशमी, सुनौलो वा फलामे साङ्लोले बाँधेर बन्दी बनाउन सकिन्छ, त्यसैगरी प्रकृतिले यी तीनवटा सूक्ष्म डोरीहरू बनाएर आत्मालाई देहको कारागारमा बाँधिदिएकी छे। सत्त्वगुण सुनौलो डोरी हो (सुख र ज्ञानको बन्धन), रजोगुण चाँदी वा तामाको डोरी हो (लोभ र क्रियाको बन्धन), र तमोगुण खिया लागेको फलामे साङ्लो हो (अज्ञान र अल्छीको बन्धन)।" यो कुरा बुझ्नु नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो आत्म-निरीक्षण हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आफ्ना अदृश्य बन्धनहरूको पहिचान (Recognizing the Three Internal Forces)

हामी सबैले अनुभव गरेका छौं कि कहिलेकाहीँ हामी बिहान उठ्दा मन एकदमै शान्त, सफा र आनन्दित हुन्छ (सत्त्व)। दिउँसोतिर अचानक केही नयाँ किन्ने, दौडधुप गर्ने, प्रतिस्पर्धा गर्ने वा रिस उठ्ने तीव्र आवेग आउँछ (रज)। र बेलुकी वा कुनै दिन ओछ्यानबाट उठ्नै मन नलाग्ने, निराशा, झर्को लाग्ने र नराम्रो बानीमा फस्ने मन हुन्छ (तम)। 1. यी तीन गुणहरू तपाईंका बाहिरी स्वभाव होइनन्; यी तपाईंको मस्तिष्क र चित्तमा घुमिरहने प्रकृतिका रसायन (Neurotransmitters/Energies) हुन्। 2. समस्या कहाँ छ? - समस्या गुणहरू हुनुमा होइन; समस्या यो हो कि हामी ती गुणहरूलाई 'म नै हुँ' भनेर ठान्छौं। - जब तपाईं बुझ्नुहुन्छ कि "यी त प्रकृतिका तीन रङ्ग हुन्, म त यी रङ्गहरूलाई हेर्ने शुद्ध ऐना हुँ", तब तपाईं ती डोरीहरूको पकडबाट फुत्कन थाल्नुहुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

दिनभरि आफ्नो मनको अवस्थालाई जाँच्नुहोस्— 'अहिले मभित्र कुन गुण चलिरहेको छ: सत्त्व (शान्ति), रज (दौडधुप/अशान्ति), वा तम (अल्छी/उदासी)?' केवल हेर्नुहोस्, प्रतिक्रिया नजनाउनुहोस्।