Chapter 14 • Verse 15

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते।

तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥ १५॥

rajasi pralayaṁ gatvā karma-saṅgiṣu jāyate |

tathā pralīnas tamasi mūḍha-yoniṣu jāyate || 15 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

रजसि (rajasi)=रजोगुण बढेको अवस्थामा•प्रलयम् गत्वा (pralayaṁ gatvā)=मृत्युलाई प्राप्त भएर•कर्म-सङ्गिषु (karma-saṅgiṣu)=कर्मको आसक्ति भएका मानिसहरूमा•जायते (jāyate)=जन्म लिन्छ•तथा (tathā)=त्यसैगरी•प्रलीनः (pralīnaḥ)=मृत्युलाई प्राप्त भएको मनुष्य•तमसि (tamasi)=तमोगुण बढेको अवस्थामा•मूढ-योनिषु (mūḍha-yoniṣu)=मूढ योनिहरूमा (पशु, पक्षी, कीट, पतङ्ग आदि अविवेकी योनिहरूमा)•जायते (jāyate)=जन्म लिन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— रजोगुण बढेको अवस्थामा मृत्युवरण गर्ने जीवात्मा कर्मको आसक्तिमा अल्झिएका मानिसहरूका बीचमा जन्म लिन्छ; र तमोगुण बढेको अवस्थामा मर्ने जीवात्मा पशु, पक्षी, कीट-पतङ्ग आदि मूढ (अविवेकी) योनिहरूमा जन्मिन पुग्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

कर्म र गतिको वैज्ञानिक सिद्धान्त: पुनर्जन्मको नियम

श्रीकृष्णले यहाँ पुनर्जन्मको नियम कुनै अन्धविश्वास होइन, चेतनाको स्वाभाविक आकर्षण (Law of Resonance) हो भनी देखाउनुभएको छ: 1. जसको मनमा जीवनभर केवल धन, पद, दौडधुप र कामवासनाको तीव्र आगो बलिरहेको थियो (रज), उसको चेतना मृत्युपछि पनि त्यस्तै अशान्त र कर्म-आसक्त वातावरणमै जन्म लिन आकर्षित हुन्छ, जहाँ ऊ फेरि नयाँ कर्महरूको जालोमा फस्छ। 2. जसको मन जीवनभर अज्ञान, कुलत, हिंसा, आलस्य र पशुवत भोगहरूमा लट्ठिएको थियो (तम), उसको चेतना मानिसको विवेकयुक्त शरीर धारण गर्न अयोग्य हुन्छ र ऊ स्वाभाविक रूपमा कुकुर, सुँगुर, सर्प वा कीरा-फट्याङ्ग्रा जस्ता अचेत योनिहरूमा खस्छ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई चेतावनी दिनुहुन्छ: "हे अर्जुन! युद्ध मैदानमा तिम्रो कर्तव्यबाट भागेर यदि तिमी कायरता र विषाद (तम) मा परेर मर्दछौ भने, त्यसले तिम्रो अधोगति मात्र गराउनेछ।" यो सत्यले अर्जुनलाई आफ्नो चेतना तुरुन्तै उच्च बनाउन प्रेरित गर्दछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

हाम्रो आगामी भोलि: आजका विचारहरूको प्रतिफल (The Future is Created Today)

पुनर्जन्मको कुरालाई एकछिन पर राखेर यदि हामीले आफ्नै वर्तमान जीवनलाई हेर्यौं भने पनि यो श्लोक शतप्रतिशत सत्य साबित हुन्छ: - यदि तपाईं आज दिनभरि लोभ, तनाव र रिस (रज) मा बाँच्नुभयो भने, भोलि बिहान उठ्दा तपाईंको मन त्यस्तै अशान्त र तनावग्रस्त भएर ब्युँझिन्छ। - यदि तपाईं आज दिनभरि अल्छी, नशा र नकारात्मकता (तम) मा हराउनुभयो भने, भोलिपल्ट तपाईंको ऊर्जा झन् मरेतुल्य र मूढ बन्दछ। - तर यदि तपाईं आज विवेक, सेवा र शान्ति (सत्त्व) मा जिउनुभयो भने, भोलि तपाईंको जीवनमा नयाँ प्रकाश र आनन्दको उदय हुन्छ। 1. चेतनाको स्तर नै गन्तव्य हो: - हामी जहाँ जान्छौं, हाम्रो चेतनाको स्तर हामीसँगै जान्छ। - यदि हामी आफ्नो भविष्य सुन्दर बनाउन चाहन्छौं भने, हामीले अहिले नै आफ्नो भित्री गुणलाई उकास्नुपर्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आज तपाईंको मनमा जे चलिरहेको छ, त्यसैले तपाईंको भोलिको संसार निर्माण गरिरहेको छ। रज र तमको दलदलबाट आफूलाई तुरुन्तै बाहिर निकाल्नुहोस् र चेतनालाई सत्त्वतर्फ डोर्‍याउनुहोस्।