Chapter 14 • Verse 16

अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

प्रकृतिका तीन गुण (सत्त्व, रज, तम)

श्रीभगवानुवाच

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्।

रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्॥ १६॥

karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṁ nirmalaṁ phalam |

rajasas tu phalaṁ duḥkham ajñānaṁ tamasaḥ phalam || 16 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

कर्मणः (karmaṇaḥ)=कर्मको•सुकृतस्य (sukṛtasya)=पुण्य वा असल (शुभ) कर्मको•आहुः (āhuḥ)=ज्ञानीहरू भन्दछन्•सात्त्विकम् (sāttvikam)=सात्त्विक•निर्मलम् (nirmalam)=निर्मल (सुख, शान्ति र आत्मसन्तुष्टियुक्त)•फलम् (phalam)=फल हुन्छ•रजसः (rajasaḥ)=रजोगुणी कर्मको•तु (tu)=तर•फलम् (phalam)=फल•दुःखम् (duḥkham)=दुःख (पीडा, अशान्ति र निराशा)•अज्ञानम् (ajñānam)=अज्ञान र जडता•तमसः (tamasaḥ)=तमोगुणी कर्मको•फलम् (phalam)=फल हुन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— ज्ञानीहरू भन्दछन् कि शुभ (सात्त्विक) कर्मको फल सुख, शान्ति र ज्ञानयुक्त निर्मल हुन्छ; तर राजसिक कर्मको फल केवल दुःख र अशान्ति हुन्छ, तथा तामसिक कर्मको फल अज्ञान, जडता र मूढता हुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

कर्महरूको अवश्यम्भावी फल: तीन गुणहरूको फसल

महाभारतको कुरुक्षेत्र यस श्लोकको महा-प्रयोगशाला थियो: 1. पाण्डवहरूले जुवामा हारिएपछि पनि १२ वर्ष वनवास र १ वर्ष अज्ञातवासमा सत्य, तप र धर्मको पालन गरे (सुकृत कर्म)। त्यस कष्टको अन्तिम फल के भयो? निर्मल विजय, अमर यश र आत्म-सन्तोष (सात्त्विक फल)। 2. दुर्योधनले जीवनभर छल, ईर्ष्या, साम्राज्य विस्तार र अनवरत षड्यन्त्रहरूको दौडधुप गर्यो (राजसिक कर्म)। उसले बाहिरबाट राज्य पाए जस्तो देखिए पनि उसको जीवनको प्रत्येक पल अशान्ति, भय र अन्त्यमा महा-विनाशको दुःखमा परिणत भयो (रजसस्तु फलं दुःखम्)। 3. जयद्रथ, कीचक वा अन्य तामसिक पापीहरूले अज्ञान र कामवासनामा अन्धो भएर कर्म गरे, जसको फल अपमानजनक मृत्यु र कुलको विनाश भयो (तमसः फलम् अज्ञानम्)। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "तिमीले कुन फल चाहेका छौ? यदि सात्त्विक शान्ति चाहन्छौ भने तिम्रो कर्म पनि धर्म र निष्कामतामा आधारित हुनुपर्छ।"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आफ्ना कर्महरूको फसल चिन्नु (You Reap What You Sow)

धेरै मानिसहरू प्रश्न गर्छन्— "मैले यति धेरै मेहेनत गरें, रातदिन पैसा कमाउन दौडिएँ, तर पनि म किन दुःखी छु?" गीताको यो श्लोकले त्यसको स्पष्ट जवाफ दिन्छ: 1. राजसिक कर्मको गन्तव्य दुःख नै हो: - जब तपाईं लोभ, ईर्ष्या, अहंकार र फलको अत्यधिक तिर्खा लिएर काम गर्नुहुन्छ, तब तपाईंले चाहे जतिसुकै धन वा पद पाउनुहोस्, त्यसको अन्तिम उत्पादन (End Product) 'दुःख र तनाव' नै हुनेछ। 2. तामसिक कर्मको गन्तव्य अन्धकार हो: - अल्छीपना, धोकाधडी र कुलतमा लाग्दा केही बेर सजिलो लागे पनि त्यसले जीवनलाई जड र अन्धकार बनाउँछ। 3. सात्त्विक कर्मको उपहार: - जब तपाईं निष्काम भावले अरूको सेवा गर्नुहुन्छ, कर्तव्यलाई प्रेमका साथ पूरा गर्नुहुन्छ, तब तपाईंको हृदयमा तत्काल निर्मल आनन्द र सन्तुष्टिको ज्योति बल्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

दिनभरिमा कुनै पनि काम सुरु गर्नुअघि जाँच्नुहोस्— 'यो काम म अहंकार र लोभले गर्दैछु कि प्रेम र कर्तव्यले?' सात्त्विक भावनाले गरिएको कामले मात्र दीर्घकालीन शान्ति दिन्छ।