Chapter 15 • Verse 1

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्।

छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्॥ १॥

ūrdhva-mūlam adhaḥ-śākham aśvatthaṁ prāhur avyayam |

chandāṁsi yasya parṇāni yas taṁ veda sa veda-vit || 1 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

ऊर्ध्व-मूलम् (ūrdhva-mūlam)=माथितिर (परब्रह्म परमात्मामा) मूल जरा भएको•अधः-शाखम् (adhaḥ-śākham)=तलतिर (संसार र प्राणीहरूमा) हाँगाबिँगाहरू फैलिएको•अश्वत्थम् (aśvattham)=अश्वत्थ (पीपलको वृक्ष वा 'अ-श्वत्थ' अर्थात् भोलिसम्म पनि नरहने नश्वर संसार-वृक्षलाई)•प्राहुः (prāhuḥ)=ऋषि र वेदहरूले भन्दछन्•अव्ययम् (avyayam)=प्रवाहरूपमा कहिल्यै नसकिने (अनादिकालदेखि निरन्तर चलिरहेको)•छन्दांसि (chandāṁsi)=सकाम कर्म प्रतिपादक वैदिक मन्त्रहरू वा छन्दहरू•यस्य (yasya)=जुन वृक्षका•पर्णानि (parṇāni)=पातहरू हुन्•यः (yaḥ)=जसले•तम् (tam)=त्यस संसाररूपी वृक्षको रहस्यलाई•वेद (veda)=तत्त्वतः जान्दछ•सः (saḥ)=उसैलाई नै•वेद-वित् (veda-vit)=वास्तविक वेद-ज्ञाता (सम्पूर्ण वेदको रहस्य जान्ने) भनिन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— आदिपुरुष परब्रह्म परमात्मा माथितिर जरा भएका र तलतिर हाँगाबिँगाहरू फैलिएका यस संसाररूपी अश्वत्थ (पीपल) वृक्षलाई अनादि र अविनाशी प्रवाह मानिएको छ। वैदिक मन्त्रहरू जसका पात हुन्; जसले यस संसार-वृक्षको यथार्थ रहस्यलाई बुझ्दछ, वास्तवमा ऊ नै सम्पूर्ण वेदको ज्ञाता (वेदवित्) हो।

महाभारतको परिस्थिति

पन्ध्रौं अध्यायको मङ्गलाचरण: उल्टो संसार-वृक्षको दिव्य रूपक

यस पन्ध्रौं अध्यायलाई सम्पूर्ण वैदिक दर्शनको मुटु र वेदान्तको सार मानिन्छ। यहाँ श्रीकृष्णले कठोपनिषद् (२.३.१) को प्रसिद्ध रूपक प्रस्तुत गर्नुभएको छ— 'ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः'। साधारण रुखको जरा जमिनमुनि हुन्छ र हाँगाहरू आकाशतिर फैलिन्छन्। तर यो संसाररूपी रुख उल्टो छ! किन? 1. ऊर्ध्वमूलम्: यसको मूल जरा भौतिक माटोमा छैन, सर्वोच्च परमात्मामा छ। सबै जीवन, शक्ति र चेतना माथिबाट तलतिर प्रवाहित भइरहेको छ। 2. अधःशाखम्: बुद्धि, अहंकार, इन्द्रिय र चौरासी लाख योनिहरू यसका तलतिर फैलिएका हाँगाबिँगा हुन्। 3. अश्वत्थ: 'अ-श्व-त्थ' (न श्वः अपि तिष्ठति)— अर्थात् जुन भोलिसम्म पनि एकनाश रहँदैन, प्रतिक्षण परिवर्तन भइरहन्छ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ: "हे पार्थ! तिमी कुरुक्षेत्रमा आफन्त र शत्रुहरूको जुन विशाल जालो देखिरहेका छौ, त्यो यही संसार-वृक्षका हाँगाबिँगा हुन्। जो मानिस केवल हाँगामा अल्झिन्छ, ऊ संसारमा हराउँछ; तर जसले यसको मूल जरा (परमात्मा) लाई चिन्छ, ऊ नै वास्तविक वेदज्ञ हो।" यो उपदेशले अर्जुनको दृष्टि संसारबाट हटाएर सृष्टिकर्ता परमात्मातर्फ मोडिदिन्छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

जीवनको जरा चिन्नु: बाहिरी हाँगाहरूबाट भित्री मूलतर्फ (Tracing the Roots of Life)

हाम्रो आधुनिक जीवनमा हामी किन सधैं असन्तुष्ट र थकित हुन्छौं? किनभने हामी केवल 'पात र हाँगा' (Branches & Leaves) सिँचाइ गर्नमा व्यस्त छौं! 1. हामी के गर्छौं? - हामी नयाँ कपडा, नयाँ गाडी, सामाजिक सञ्जालको प्रशंसा वा बाहिरी पद (हाँगाबिँगा) सिँगार्न दिनरात दौडन्छौं। - तर हामी त्यो मूल जरा (Roots)— हाम्रो भित्री शान्ति, हाम्रो आत्म-चेतना र ईश्वरसँगको सम्बन्ध— लाई पानी हाल्न बिर्सन्छौं। 2. उल्टो रुखको पाठ: - जरा सुकेपछि जतिसुकै पात सिँगारे पनि रुख मर्दछ। - तर जब तपाईं आफ्नो जरा (परमात्मा र आत्म-स्वरूप) लाई पानी हाल्नुहुन्छ, तब जीवनका सम्पूर्ण हाँगाहरू— स्वास्थ्य, सम्बन्ध, कार्य र आनन्द— स्वतः हराभरा बन्दछन्।

व्यावहारिक सूत्र :

बाहिरी संसारका नश्वर हाँगाहरूमा आफ्नो मूल्य खोज्न छोड्नुहोस्। दैनिक ध्यान र प्रार्थनाद्वारा आफ्नो चेतनालाई जीवनको मूल जरा अर्थात् परमात्मासँग जोड्नुहोस्।