Chapter 15 • Verse 2

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा

गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः।

अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि

कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके॥ २॥

adhaś cordhvaṁ prasṛtās tasya śākhāḥ

guṇa-pravṛddhā viṣaya-pravālāḥ |

adhaś ca mūlāny anusantatāni

karmānubandhīni manuṣya-loke || 2 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अधः च ऊर्ध्वम् (adhaś ca ūrdhvam)=तल (पशु, कीट आदि योनिहरूमा) र माथि (देव, गन्धर्व आदि लोकहरूमा)•प्रसृताः (prasṛtāḥ)=फैलिएका छन्•तस्य (tasya)=त्यस संसार-वृक्षका•शाखाः (śākhāḥ)=हाँगाबिँगाहरू•गुण-प्रवृद्धाः (guṇa-pravṛddhāḥ)=प्रकृतिका तीन गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) द्वारा पोषित र बढेका•विषय-प्रवालाः (viṣaya-pravālāḥ)=शब्द, स्पर्श, रूप, रस र गन्ध रूपी भोग-विषयहरू जसका नयाँ पालुवा हुन्•अधः च (adhaś ca)=र तलतिर पनि•मूलानि (mūlāni)=सूक्ष्म जराहरू (राग, द्वेष र वासनाका जराहरू)•अनुसन्ततानि (anusantatāni)=चारैतिर गहिरोसँग फैलिएका छन्•कर्म-अनुबन्धीनि (karma-anubandhīni)=जसले मानिसलाई कर्महरूको बन्धनमा बाँधिदिन्छन्•मनुष्य-लोके (manuṣya-loke)=यस मानव लोकमा

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— प्रकृतिका तीन गुणहरूद्वारा पोषित र भोग-विषयहरू (इन्द्रियका सुखहरू) रूपी पालुवा भएका त्यस संसार-वृक्षका हाँगाबिँगाहरू तल र माथि सबैतिर फैलिएका छन्। र यस मानव लोकमा कर्मको बन्धन उत्पन्न गर्ने वासना रूपी सूक्ष्म जराहरू पनि तल-तलसम्म गहिरोसँग फैलिएका छन्।

महाभारतको परिस्थिति

संसार-वृक्षको विस्तार र वासनाका जराहरू

श्रीकृष्णले यहाँ संसार-वृक्षको संरचनालाई अझ सूक्ष्म रूपमा व्याख्या गर्नुभएको छ: 1. मूल जरा त माथि परमात्मा हुनुहुन्छ, तर तल मानव हृदयमा पनि धेरै साना-साना जराहरू (Secondary Roots) फैलिएका छन्। ती सूक्ष्म जराहरू के हुन्? ती हुन्— हाम्रो भित्री 'वासना, कामना, राग र द्वेष'। 2. विषयप्रवालाः: रुखमा नयाँ पालुवा पलाउँदा रुख सुन्दर देखिन्छ। त्यसैगरी इन्द्रियका भोगहरू— नयाँ रूप, मीठो स्वाद, रमाइलो स्पर्श— यस वृक्षका नयाँ पालुवा हुन्, जसले जीवलाई आकर्षित गरेर संसारमा फसाइराख्छन्। 3. महाभारतमा धृतराष्ट्रको पुत्रमोह, कर्णको प्रतिष्ठाको तृष्णा र दुर्योधनको ईर्ष्या यस्तै गहिरा जराहरू थिए, जसले उनीहरूलाई विनाशको महायुद्धतर्फ तानेर लग्यो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! जबसम्म यी भित्री वासनाका जराहरू काटिँदैनन्, तबसम्म मानिस कर्मको बन्धनबाट मुक्त हुन सक्दैन।"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आफ्ना बानी र वासनाका गहिरा जराहरूको परीक्षण (Uprooting the Secondary Roots)

हाम्रो जीवनमा हामी धेरैजसो समस्याहरूको सतही समाधान खोज्छौं: - "म अबदेखि इन्टरनेट धेरै चलाउँदिनँ, म अबदेखि रिसाउँदिनँ।" तर दुई दिनपछि फेरि उही बानी दोहोरिन्छ! किन दोहोरिन्छ? 1. समस्या पालुवामा होइन, जरामा छ: - तपाईंले हाँगा काट्नुभयो, तर जमिनमुनिको जरा (Root Desire) उस्तै छ। - जबसम्म मनको भित्र "मलाई अरूबाट प्रशंसा चाहियो, मलाई रमाइलो चाहियो, मलाई भोग चाहियो" भन्ने सूक्ष्म जरा रहन्छ, तबसम्म नयाँ-नयाँ कुलतका हाँगाहरू पलाइनै रहन्छन्। 2. जरा काट्ने उपाय: - आफ्ना बानीहरूको जरो खोज्नुहोस्— "म किन बारम्बार यस्तो गल्ती गर्छु? मेरो भित्री डर वा अभाव के हो?" - जब विवेकको प्रकाशले जरालाई देखिन्छ, तब ती वासनाहरू कमजोर हुन थाल्छन्।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना बाहिरी लक्षणहरूसँग मात्र नलड्नुहोस्। त्यो बानीको पछाडि कुन भित्री लोभ, ईर्ष्या वा डरको जरा लुकेको छ, त्यसलाई पहिचान गर्नुहोस् र विवेकद्वारा नष्ट गर्नुहोस्।