Chapter 15 • Verse 3

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

न रूपमस्येह तथोपलभ्यते

नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा।

अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल-

मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा॥ ३॥

na rūpam asyeha tathopalabhyate

nānto na cādir na ca sampratiṣṭhā |

aśvattham enaṁ su-virūḍha-mūlam

asaṅga-śastreṇa dṛḍhena chittvā || 3 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

न (na)=न त•रूपम् (rūpam)=यसको वास्तविक रूप•अस्य (asya)=यस संसार-वृक्षको•इह (iha)=यहाँ यस संसारमा बस्ने मानिसहरूले•तथा (tathā)=त्यस प्रकारले (जस्तो बताइएको छ)•उपलब्धते (upalabhyate)=देख्न वा अनुभव गर्न सकिन्छ•न अन्तः (na antaḥ)=न यसको अन्त्य देखिन्छ•न च आदिः (na ca ādiḥ)=न यसको सुरुवात कहाँबाट भयो थाहा हुन्छ•न च सम्प्रतिष्ठा (na ca sampratiṣṭhā)=न यसको कुनै वास्तविक आधार नै छ•अश्वत्थम् एनम् (aśvattham enam)=यस संसाररूपी पीपलको वृक्षलाई•सु-विरूढ-मूलम् (su-virūḍha-mūlam)=अत्यन्त गहिरो जरा गाडेको भए तापनि•असङ्ग-शस्त्रेण (asaṅga-śastreṇa)=असङ्गता (अनासक्ति/वैराग्य) रूपी तीखो हतियार (बन्चरो) द्वारा•दृढेन (dṛḍhena)=दृढतापूर्वक•छित्त्वा (chittvā)=काटेर (सधैंका लागि ढालेर)

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यस संसारमा बस्ने साधारण मानिसहरूले यस संसार-वृक्षको वास्तविक रूप देख्न सक्दैनन्; न यसको आदि (सुरुवात) फेला पर्छ, न अन्त्य भेटिन्छ, र न त यसको कुनै ठोस आधार नै छ। त्यसैले अत्यन्त गहिरा जराहरू गाडेर बसेको यस संसाररूपी अश्वत्थ वृक्षलाई दृढ 'अनासक्ति' (असङ्गता/वैराग्य) रूपी धारिलो बन्चरोद्वारा काटेर ढाल्नुपर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

असङ्ग शस्त्र: संसार-वृक्षलाई ढाल्ने अचूक बन्चरो

यस श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्णले अध्यात्मको सबैभन्दा शक्तिशाली हतियार अर्जुनलाई सुम्पनुभएको छ— 'असङ्ग-शस्त्र' (The Weapon of Non-Attachment)। अर्जुनको हातमा संसारकै सबैभन्दा शक्तिशाली धनुष 'गाण्डीव' थियो, पाशुपतास्त्र र ब्रह्मास्त्र थिए। तर श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: "हे पार्थ! बाहिरी शत्रुहरूलाई मार्न तिम्रो गाण्डीव काम लाग्ला, तर यो मनभित्र गहिरो जरा गाडेर बसेको मोह, आसक्ति र संसार-वृक्षलाई बाहिरी बाणले काट्न सकिँदैन! यसको न सुरु भेटिन्छ, न अन्त्य। सपना जस्तै यो भ्रमपूर्ण छ। यसलाई काट्ने एउटै मात्र शस्त्र छ— 'असङ्गता' अर्थात् अनासक्ति। जब तिमीले भित्री रूपमा भन्छौ— 'यो संसार मेरो होइन, म यसको मालिक होइन, म त केवल भगवान्‌को सेवक हुँ', तब एकै प्रहारमा यो विशाल वृक्ष ढल्दछ।" यो उपदेशले अर्जुनको मनको मोह-वृक्षमा पहिलो बन्चरो प्रहार गर्दछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मानसिक बन्धनहरू काट्ने बन्चरो: अनासक्तिको कला (The Axe of Detachment)

धेरै मानिसहरू सोच्दछन् कि 'वैराग्य' वा 'अनासक्ति' भनेको घरबार छोडेर जङ्गल भाग्नु हो। तर गीता भन्छ— होइन! 1. अनासक्ति के हो? - अनासक्तिको अर्थ परिवार, काम वा संसारलाई घृणा गर्नु होइन। - अनासक्तिको अर्थ हो— "संसारमा जे छ, त्यसलाई कुशलतापूर्वक प्रेम र सेवा गर, तर आफ्ना मनका जराहरू त्यहाँ नगाड।" - जसरी डुङ्गा पानीमा तैरिनुपर्छ, तर पानी डुङ्गाभित्र पस्नुहुँदैन; त्यसैगरी तपाईं संसारमा बस्नुहोस्, तर संसारलाई आफ्नो मनभित्र पस्न नदिनुहोस्। 2. जब तपाईं आफ्नो मनबाट 'मेरो-मेरो' भन्ने अस्वस्थ आसक्ति हटाउनुहुन्छ, तब तनाव, चिन्ता र शोकको पूरै रुख एकैपटक ढल्दछ र तपाईं हलुका बन्नुहुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो जीवनमा जुन कुरा गुम्ला कि भनेर सबैभन्दा बढी डर लाग्छ, त्यसलाई मनमनै ईश्वरको चरणमा सुम्पिनुहोस्— 'यो प्रभुको हो, मेरो होइन।' अनासक्तिको अभ्यासले तत्काल निर्भयता दिन्छ।