Chapter 15 • Verse 4

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं

यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः।

तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये

यततः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४॥

tataḥ padaṁ tat parimārgitavyaṁ

yasmin gatā na nivartanti bhūyaḥ |

tam eva cādyaṁ puruṣaṁ prapadye

yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī || 4 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

ततः (tataḥ)=त्यसपछि (त्यस संसार-वृक्षलाई काटेपछि)•पदम् तत् (padaṁ tat)=त्यस परम पद (परमेश्वरको सर्वोच्च धाम) को•परिमार्गितव्यम् (parimārgitavyam)=खोजी गर्नुपर्दछ (अनुसन्धान गर्नुपर्दछ)•यस्मिन् (yasmin)=जहाँ•गताः (gatāḥ)=पुगेका ज्ञानीहरू•न निवर्तन्ति (na nivartanti)=फर्केर आउँदैनन् (पुनः जन्म-मरणको संसारमा फर्कँदैनन्)•भूयः (bhūyaḥ)=फेरि कहिल्यै पनि•तम् एव च (tam eva ca)=र त्यसै•आद्यम् पुरुषम् (ādyaṁ puruṣam)=आदिपुरुष परब्रह्म परमात्माको•प्रपद्ये (prapadye)='म शरण लिन्छु' भन्ने दृढ संकल्पका साथ•यतः (yataḥ)=जस परमेश्वरबाट•प्रवृत्तिः (pravṛttiḥ)=यो सृष्टिरूपी अनन्त प्रवाह•प्रसृता (prasṛtā)=विस्तार भएको छ•पुराणी (purāṇī)=अनादिकालदेखि चल्दै आएको

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— त्यसपछि (संसार-वृक्षलाई काटेर) त्यस परम पद (सर्वोच्च धाम) को राम्रोसँग खोजी गर्नुपर्दछ, जहाँ पुगेपछि मानिस फेरि कहिल्यै यस नश्वर संसारमा फर्किएर आउँदैन। र यस प्रकार दृढ संकल्प गर्नुपर्दछ: 'जुन आदिपुरुष परमात्माबाट यो अनादि संसार-प्रवाह विस्तारित भएको हो, म उनै परमेश्वरको शरण ग्रहण गर्दछु।'

महाभारतको परिस्थिति

परम पदको अनुसन्धान र पूर्ण शरणागति

श्रीकृष्णले अघिल्लो श्लोकमा संसार-वृक्षलाई काट्ने आदेश दिनुभयो। तर रुख ढालेपछि साधक कहाँ जाने? केवल संसार त्याग्नु मात्र पर्याप्त छैन, कुनै उच्च सत्यलाई प्राप्त गर्नु पनि अनिवार्य छ। यहाँ श्रीकृष्ण दुईवटा कुरा बताउनुहुन्छ: 1. परिमार्गितव्यम्: त्यो परम पदको खोजी गर, जहाँ पुगेपछि फेरि कहिल्यै दुःख र मृत्युको संसारमा आउनु पर्दैन। 2. तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये: त्यो पद प्राप्त गर्ने मन्त्र के हो? पूर्ण शरणागति! साधकले हरेक श्वासमा भन्नुपर्छ— "जसबाट यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड उत्पन्न भएको हो, म उनै आदिपुरुष परमात्माको शरणमा छु।" कुरुक्षेत्रमा अर्जुनले यही गरेका थिए— उनले आफ्नो धनुष, बुद्धि र अहंकार सबै श्रीकृष्णको पाउमा राखेर भनेका थिए: "शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्" (म तपाईंको शरणमा छु, मलाई मार्ग देखाउनुहोस्)।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

गन्तव्यको स्पष्टता र समर्पणको शान्ति (Clear Destination & Total Surrender)

हाम्रो जीवनमा हामी धेरैजसो गलत ठाउँमा स्थायी सुख खोजिरहेका हुन्छौं: - हामी पद, पैसा र मानिसहरूबाट यस्तो सन्तुष्टि खोज्छौं जुन उनीहरूले दिनै सक्दैनन्! 1. त्यो पद जहाँबाट पतन हुँदैन: - संसारका सबै उपलब्धिहरू 'अस्थायी' हुन्— आज राष्ट्रपति भए पनि भोलि पूर्वराष्ट्रपति हुनुपर्छ। - तर आध्यात्मिक उपलब्धि (ईश्वर-साक्षात्कार) 'शाश्वत' हो; त्यहाँ पुगेपछि कहिल्यै पतन हुँदैन। 2. शरणागतिको राहत: - जब तपाईं भन्नुहुन्छ— "म ब्रह्माण्डका आदि स्रोत ईश्वरको शरणमा छु", तब तपाईंको काँधबाट जीवनका सबै बोझहरू हट्छन्। - तपाईं एक्लो हुनुहुन्न; तपाईंलाई सारा ब्रह्माण्ड चलाउने महाशक्तिले सम्हालिरहेको छ।

व्यावहारिक सूत्र :

हरेक बिहान यो संकल्प दोहोर्याउनुहोस्— 'जसले यो सारा ब्रह्माण्ड बनायो, म उनै परमेश्वरको शरणमा छु। आज मेरा सबै कर्म र निर्णयहरू उनैको सेवाका लागि हुनेछन्।'