Chapter 15 • Verse 5

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा

अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः।

द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञै-

र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५॥

nirmāna-mohā jita-saṅga-doṣā

adhyātma-nityā vinivṛtta-kāmāḥ |

dvandvair vimuktāḥ sukha-duḥkha-sañjñair

gacchanty amūḍhāḥ padam avyayaṁ tat || 5 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

निर्मान-मोहाः (nirmāna-mohāḥ)=मान (अभिमान/घमण्ड) र मोह (भ्रम) बाट सर्वथा मुक्त भएका•जित-सङ्ग-दोषाः (jita-saṅga-doṣāḥ)=आसक्ति रूपी दोषलाई पूर्ण रूपमा जितेका•अध्यात्म-नित्याः (adhyātma-nityāḥ)=सधैं आत्म-चिन्तन र परमात्माको ध्यानमा लीन रहने•विनिवृत्त-कामाः (vinivṛtta-kāmāḥ)=जसका सम्पूर्ण व्यक्तिगत कामना र वासनाहरू समाप्त भइसकेका छन्•द्वन्द्वैः विमुक्ताः (dvandvaiḥ vimuktāḥ)=द्वन्द्वहरूबाट पूर्ण रूपले मुक्त भएका•सुख-दुःख-सञ्ज्ञैः (sukha-duḥkha-sañjñaiḥ)=सुख र दुःख नामका द्वन्द्वहरूबाट•गच्छन्ति (gacchanti)=प्राप्त गर्दछन् वा पुग्दछन्•अमूढाः (amūḍhāḥ)=ज्ञानी (मोहबाट मुक्त) महापुरुषहरू•पदम् अव्ययम् तत् (padam avyayaṁ tat)=त्यस अविनाशी परम पदलाई

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जसको अभिमान र मोह पूर्ण रूपले नष्ट भइसकेको छ, जसले आसक्ति रूपी दोषलाई जितिसकेका छन्, जो निरन्तर परमात्माको ध्यान (आत्म-स्वरूप) मा स्थित रहन्छन्, जसका सम्पूर्ण व्यक्तिगत वासनाहरू शान्त भइसकेका छन्, र जो सुख-दुःख नामका सम्पूर्ण द्वन्द्वहरूबाट सर्वथा मुक्त छन्— त्यस्ता ज्ञानी महापुरुषहरू मात्र त्यस अविनाशी परम पदलाई प्राप्त गर्दछन्।

महाभारतको परिस्थिति

परम पद प्राप्त गर्ने पाँच योग्यताहरू

श्रीकृष्णले यहाँ सर्वोच्च आध्यात्मिक लक्ष्य प्राप्त गर्ने पाँचवटा कडा आन्तरिक योग्यताहरू (Checklist) प्रस्तुत गर्नुभएको छ: 1. निर्मानमोहाः: घमण्ड र अज्ञानता शून्य हुनु। 2. जितसङ्गदोषाः: संसारका नश्वर वस्तुहरूसँग मनको अस्वस्थ टाँसिने बानी जित्नु। 3. अध्यात्मनित्याः: २४ घण्टा आफ्नो वास्तविक आत्मा र ईश्वरको स्मृतिमा रहनु। 4. विनिवृत्तकामाः: स्वार्थी भोग-वासनाहरूको अन्त्य हुनु। 5. द्वन्द्वैर्विमुक्ताः: जाडो-गर्मी, मान-अपमान, सुख-दुःख जस्ता विपरीत परिस्थितिहरूमा समभाव रहनु। महाभारतमा जनक, भीष्म, व्यास र युधिष्ठिर जस्ता महापुरुषहरू यी पाँच गुणहरूका प्रत्यक्ष प्रतीक थिए। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "परम पद कुनै बाहिरी ठाउँ होइन; यो त चेतनाको त्यो उच्चतम स्थिति हो, जहाँ यी पाँच आन्तरिक शुद्धताहरू हासिल गरेपछि मात्र प्रवेश पाइन्छ।" यसले अर्जुनलाई आफ्नो मनको आन्तरिक समीक्षा गर्न आह्वान गर्दछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आध्यात्मिक आरोग्यको पाँच स्तम्भ (The 5 Pillars of Spiritual Maturity)

तपाईं आफ्नो आध्यात्मिक र मानसिक परिपक्वता जाँच्न चाहनुहुन्छ भने यो श्लोकलाई ऐना बनाएर हेर्नुहोस्: 1. के म अझै पनि प्रशंसा खोज्छु र घमण्ड गर्छु? (मान र मोह)। 2. के म पद वा मानिसहरूसँग यति धेरै टाँसिएको छु कि उनीहरू बिना बाँच्नै सक्दिनँ जस्तो लाग्छ? (सङ्ग दोष)। 3. के मेरो मन दिनभरि केवल संसारका कुरामा मात्र भड्किन्छ कि कहिलेकाहीँ भित्री आत्माको चिन्तन पनि गर्छ? (अध्यात्म नित्य)। 4. के मेरा चाहनाहरू कहिल्यै नसकिने राक्षस बनेका छन्? (कामना)। 5. के म सानो दुःख आउनासाथ आत्तिन्छु र सानो सुख आउनासाथ अहङ्कारी बन्छु? (द्वन्द्व)। - जब तपाईं यी पाँचवटै कमजोरीहरूलाई बिस्तारै-बिस्तारै हटाउनुहुन्छ, तपाईंको मन यसै जीवनमा स्वर्गभन्दा पनि उच्च, अविनाशी शान्ति (पदमव्ययम्) मा प्रवेश गर्दछ।

व्यावहारिक सूत्र :

यी पाँच गुणहरूमध्ये कुनै एउटालाई आज आफ्नो लक्ष्य बनाउनुहोस्— जस्तै आज दिनभर कसैको प्रशंसाको भोक नराख्ने (निर्मान) वा सुख-दुःखमा समान रहने (द्वन्द्वमुक्त) अभ्यास गर्नुहोस्।