Chapter 15 • Verse 6

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः।

यद़्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥ ६॥

na tad bhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ |

yad gatvā na nivartante tad dhāma paramaṁ mama || 6 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

न (na)=न त•तत् (tat)=त्यस परम पद वा मेरो परम धामलाई•भासयते (bhāsayate)=प्रकाशित गर्न सक्छ•सूर्यः (sūryaḥ)=सूर्यले•न शशाङ्कः (na śaśāṅkaḥ)=न चन्द्रमाले•न पावकः (na pāvakaḥ)=र न आगोले नै•यत् (yat)=जहाँ•गत्वा (gatvā)=पुगेपछि•न निवर्तन्ते (na nivartante)=मानिसहरू कहिल्यै फर्किएर आउँदैनन् (पुनर्जन्म हुँदैन)•तत् (tat)=त्यही नै•धाम परमम् (dhāma paramam)=सर्वोच्च परम धाम हो•मम (mama)=मेरो

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— मेरो त्यस परम धामलाई न त सूर्यले प्रकाशित गर्न सक्छ, न चन्द्रमाले र न अग्निले नै; जहाँ पुगेपछि मानिसहरू फेरि कहिल्यै यस संसारमा फर्किएर आउँदैनन्, त्यही नै मेरो सर्वोच्च परम धाम हो।

महाभारतको परिस्थिति

स्वयम्प्रकाश परम धाम: सम्पूर्ण प्रकाशहरूको मूल मुहान

यो श्लोक कठोपनिषद् (२.२.१५) र मुण्डकोपनिषद् (२.२.१०) को प्रसिद्ध मन्त्रसँग हुबहु मिल्दछ— 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः'। सूर्य, चन्द्रमा र बिजुली बाहिरी भौतिक संसारलाई मात्र उज्यालो बनाउन सक्छन्। तर ती सबैलाई उज्यालो दिने परम ज्योति कुन हो? त्यो स्वयं परमात्माको चैतन्य ज्योति हो! श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिमी जुन दिव्य धामको खोजी गरिरहेका छौ, त्यहाँ कुनै बाहिरी बिजुली वा घामको आवश्यकता छैन। त्यो धाम स्वयम्प्रकाश (Self-luminous) छ। त्यो मेरो आफ्नै नित्य स्वरूप हो। त्यहाँ पुग्ने आत्मा सम्पूर्ण अज्ञान, अन्धकार, जन्म र मरणको चक्रबाट सधैंका लागि मुक्त भएर परमानन्दमा लीन हुन्छ।" यो उपदेशले अर्जुनलाई कुरुक्षेत्रको युद्धभन्दा परको शाश्वत दिव्य आयामको दर्शन गराउँछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

भित्री स्वयम्प्रकाश ज्योति: आँखा बन्द गर्दा देखिने उज्यालो (The Inner Light)

जब तपाईं राति आँखा बन्द गर्नुहुन्छ वा सुत्नुहुन्छ: - न त्यहाँ सूर्य हुन्छ, न चन्द्रमा, न बत्ती नै बलेको हुन्छ। - तर पनि तपाईं आफ्ना सपनाहरू, आफ्ना विचारहरू र भावनाहरूलाई प्रस्टसँग देख्न सक्नुहुन्छ! त्यो सपना र विचारहरूलाई कुन प्रकाशले देखाइरहेको छ? 1. चेतनाको प्रकाश (The Light of Consciousness): - त्यो प्रकाश न त ब्याट्रीले चल्छ, न त सूर्यमा निर्भर हुन्छ। त्यो तपाईंको आफ्नो शुद्ध आत्माको प्रकाश हो। 2. जब तपाईं बाहिरी संसारका आकर्षणहरूबाट फर्केर आफ्नो भित्री प्रकाशमा विश्राम लिनुहुन्छ, तब तपाईंले 'परम धाम' को अनुभव यसै शरीरभित्र गर्न सक्नुहुन्छ। - जहाँ कुनै चिन्ता, भय वा अन्धकार छैन— केवल अखण्ड शान्ति छ।

व्यावहारिक सूत्र :

दिनमा कम्तीमा ५ मिनेट आँखा बन्द गर्नुहोस्, बाहिरी संसारलाई बिर्सनुहोस् र आफ्नै हृदयभित्र चम्किरहेको शान्त, स्वयम्प्रकाश चेतनाको अनुभव गर्नुहोस्।