Chapter 15 • Verse 7

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः।

मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥ ७॥

mamaivāṁśo jīva-loke jīva-bhūtaḥ sanātanaḥ |

manaḥ-ṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛti-sthāni karṣati || 7 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

मम एव अंशः (mama eva aṁśaḥ)=मेरो नै सनातन (शाश्वत) अंश•जीव-लोके (jīva-loke)=यस संसारमा•जीव-भूतः (jīva-bhūtaḥ)=जीवात्मा बनेर•सनातनः (sanātanaḥ)=अनादिकालदेखि विद्यमान छ•मनः-षष्ठानि (manaḥ-ṣaṣṭhāni)=मनसहित छवटा•इन्द्रियाणि (indriyāṇi)=इन्द्रियहरूलाई (पाँच ज्ञानेन्द्रिय र छैटौं मनलाई)•प्रकृति-स्थानि (prakṛti-sthāni)=प्रकृतिमा स्थित रहेका•कर्षति (karṣati)=आफूतर्फ आकर्षित गर्दछ वा तानेर घिसार्दछ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यस संसारमा जीवात्मा बनेर रहेको यो चेतन सत्ता वास्तवमा मेरो नै सनातन (अनादि) अंश हो; तर यसले प्रकृतिमा स्थित रहेका मनसहित छवटा इन्द्रियहरूलाई (आफ्नो अज्ञान र संस्कारवश) आफूतर्फ आकर्षित गरेर घिसारिरहेको हुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

जीवात्माको दिव्य स्वरूप: ईश्वरको सनातन अंश

यस श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्णले जीव (मानिस) को वास्तविक पहिचानको घोषणा गर्नुभएको छ। हामी को हौं? के हामी केवल हाडछाला, रगत र मासुको डल्लो हौं? श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "होइन! 'ममैवांशो जीवलोके'— तिमी मेरो नै साक्षात् अंश हौ! जसरी सूर्यको एउटा सानो किरण सूर्यकै स्वभावको हुन्छ, जसरी समुद्रको एउटा थोपा पानी समुद्रकै तत्त्व हो, त्यसैगरी तिमी पनि म सच्चिदानन्द परमात्माकै सनातन अंश हौ! तर तिम्रो समस्या के हो भने, तिमीले आफूलाई ईश्वरको अंश बिर्सेर प्रकृतिबाट बनेका पाँच इन्द्रिय र मनरूपी घोडाहरूको लगाम समात्यौ र उनीहरूको पछि-पछि घिसारिन थाल्यौ।" कुरुक्षेत्रमा अर्जुन हीनताबोध, डर र शोकमा डुबिरहेका बेला यो श्लोकले उनलाई आफ्नो वास्तविक दिव्य राजकुमार स्वरूपको स्मरण गराउँछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आत्म-सम्मानको सर्वोच्च आधार: आफूलाई ईश्वरको अंश जान्नु (The Divine Spark Within)

आधुनिक समाजमा मानिसहरू चरम हीनताबोध (Inferiority Complex) र डिप्रेसनबाट ग्रसित छन्: - "म कुरूप छु, म गरिब छु, म असफल भएँ, मेरो कुनै मूल्य छैन।" गीताको यो श्लोकले तपाईंको अस्तित्वलाई एकैछिनमा अनन्त मूल्यवान् बनाइदिन्छ: 1. तपाईं कसको अंश हुनुहुन्छ? - तपाईं कुनै कमजोर, असहाय कीरा हुनुहुन्न; तपाईं यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका स्वामी परमेश्वरको सनातन अंश हुनुहुन्छ! - तपाईंभित्र उही दिव्य शक्ति, उही असीम चेतना र उही शान्ति सुतिरहेको छ। 2. समस्या कहाँ भयो? - समस्या केवल यत्ति हो कि तपाईंले छैटौं मन र पाँच इन्द्रियहरू (आँखा, कान, नाक, छाला, जिब्रो) लाई आफूभन्दा ठूलो मान्नुभयो र तिनीहरूको तृष्णामा पिसिनुभयो। - इन्द्रियहरूलाई मालिक होइन, सेवक बनाउनुहोस्। आफ्नो दिव्य पहिचानलाई पुनः जगाउनुहोस्।

व्यावहारिक सूत्र :

हरेक दिन ऐना हेर्दा आफूलाई सम्झाउनुहोस्— 'म केवल यो शरीर होइन, म त परमात्माको दिव्य सनातन अंश हुँ।' हीनताबोध त्यागेर आफ्नो भित्री दिव्यतामा बाँच्नुहोस्।