Chapter 15 • Verse 8

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः।

गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥ ८॥

śarīraṁ yad avāpnoti yac cāpy utkrāmatīśvaraḥ |

gṛhītvaitāni saṁyāti vāyur gandhān ivāśayāt || 8 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

शरीरम् (śarīram)=नयाँ भौतिक शरीरलाई•यत् (yat)=जब•अवाप्नोति (avāpnoti)=प्राप्त गर्दछ•यत् च अपि (yac cāpi)=र जब फेरि•उत्क्रामति (utkrāmati)=पुरानो शरीरलाई छोडेर निस्कन्छ (मृत्यु हुन्छ)•ईश्वरः (īśvaraḥ)=यस शरीरको स्वामी (जीवात्मा)•गृहीत्वा (gṛhītvā)=ग्रहण गरेर (साथमा लिएर)•एतानि (etāni)=यी पूर्वोक्त मनसहित छवटा इन्द्रियहरू र संस्कारहरूलाई•संयाति (saṁyāti)=अर्को शरीरतर्फ जान्छ•वायुः (vāyuḥ)=जसरी बतास (हावा) ले•गन्धान् (gandhān)=सुगन्धलाई•इव (iva)=झैं•आशयात् (āśayāt)=फूल वा आफ्नो मूल स्थानबाट ग्रहण गरेर लैजान्छ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जसरी बतास (वायु) ले फूल आदि सुगन्धित स्थानबाट सुगन्धलाई ग्रहण गरेर अन्यत्र उडाएर लैजान्छ, त्यसैगरी यस शरीरको स्वामी जीवात्माले पनि पुरानो शरीर छोडेर जाँदा यी मनसहित छवटा इन्द्रियहरू र तिनका संस्कारहरूलाई आफूसँगै लिएर नयाँ शरीरमा प्रवेश गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

मृत्यु र पुनर्जन्मको दिव्य दृष्टान्त: वायु र सुगन्धको रूपक

श्रीकृष्णले यहाँ उपनिषद्हरूको सबैभन्दा काव्यिक र वैज्ञानिक दृष्टान्त प्रस्तुत गर्नुभएको छ— हावा र फूलको सुगन्ध। जब हावा फूलको बगैंचाबाट बगेर जान्छ, हावाले फूलका पातहरू उडाएर लैजाँदैन; तर फूलभित्रको अदृश्य सुगन्धलाई आफ्नो साथमा बोकेर लैजान्छ। यदि हावा फोहोरको थुप्रोबाट बग्छ भने दुर्गन्ध बोकेर हिँड्छ। त्यसैगरी मानिस मर्दा उसको हाडछाला, रगत, धनसम्पत्ति र घरबारी यहीँ माटोमा छुट्छन्; तर उसको जीवनभरको सोच्ने शैली, मनका वासनाहरू, चरित्र, पाप र पुण्यका सूक्ष्म संस्कारहरूलाई जीवात्माले ठ्याक्कै हावाले गन्ध बोकेझैं सूक्ष्म शरीर (Astral body) मा समेटेर नयाँ गर्भतर्फ प्रस्थान गर्छ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "मृत्युपछि तिम्रो गाण्डीव वा हस्तिनापुरको सिंहासन तिम्रो साथ जाँदैन; तिम्रो साथ केवल तिम्रो धर्म र आन्तरिक संस्कार मात्र जानेछन्।" यो उपदेशले मानिसलाई आफ्ना भित्री संस्कारहरू शुद्ध राख्न सचेत गराउँछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

हामी के सङ्ग्रह गर्दैछौं? बाहिरी धन कि भित्री सुगन्ध? (Accumulating Inner Fragrance)

हामी आफ्नो ९९% ऊर्जा यस्ता कुराहरू कमाउन खर्च गर्छौं जुन मृत्युको दिन अस्पतालको कोठामै छुट्छन्— बैंक ब्यालेन्स, जग्गा, कपडा, गरगहना। तर जुन कुरा मृत्युपछि पनि हामीसँगै जानेछ— - हाम्रा विचार, हाम्रा बानीहरू, हाम्रो क्रोध, हाम्रो प्रेम, हाम्रो ध्यान र ज्ञान— ती कुराहरूको शुद्धतामा हामी कति ध्यान दिन्छौं? 1. यदि तपाईंले जीवनभर ईर्ष्या, छल र लोभको दुर्गन्ध सङ्कलन गर्नुभयो भने तपाईंको अर्को जन्म वा मानसिक भविष्य दुर्गन्धित नै हुनेछ। 2. तर यदि तपाईंले परोपकार, सत्य, प्रेम र ईश्वर-स्मृतिको दिव्य सुगन्ध आर्जन गर्नुभयो भने तपाईंको आत्मा जहाँ गए पनि स्वतः आनन्द र प्रकाशको लोकमा पुग्दछ।

व्यावहारिक सूत्र :

दिनभरिमा यस्ता कर्म र विचारहरू मात्र सङ्कलन गर्नुहोस् जसले तपाईंको आत्मालाई सुगन्धित बनाओस्। बाहिरी धन कमाउनुहोस् तर भित्री सुगन्धलाई कहिल्यै मैलो हुन नदिनुहोस्।