Chapter 15 • Verse 9

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च।

अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥ ९॥

śrotraṁ cakṣuḥ sparśanaṁ ca rasanaṁ ghrāṇam eva ca |

adhiṣṭhāya manaś cāyaṁ viṣayān upasevate || 9 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

श्रोत्रम् (śrotram)=कान (सुन्ने शक्ति)•चक्षुः (cakṣuḥ)=आँखा (हेर्ने शक्ति)•स्पर्शनम् (sparśanam)=छाला (स्पर्शको अनुभव गर्ने शक्ति)•च (ca)=र•रसनम् (rasanam)=जिब्रो (स्वाद लिने शक्ति)•घ्राणम् (ghrāṇam)=नाक (सुँघ्ने शक्ति)•एव च (eva ca)=तथा•अधिष्ठाय (adhiṣṭhāya)=आश्रय लिएर (अधिष्ठित भएर)•मनः च (manaś ca)=र मनको पनि सहायता लिएर•अयम् (ayam)=यो जीवात्माले•विषयान् (viṣayān)=शब्द, रूप, रस, गन्ध आदि भोग-विषयहरूलाई•उपसेवते (upasevate)=भोग गर्दछ वा अनुभव गर्दछ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यो जीवात्मा कान, आँखा, छाला, जिब्रो, नाक तथा मनलाई आफ्नो साधन बनाएर (उनीहरूमा अधिष्ठित भएर) संसारका शब्द, स्पर्श, रूप, रस र गन्ध आदि विषयहरूको भोग गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

शरीरका झ्यालहरूबाट संसार भोग्ने अदृश्य मालिक

श्रीकृष्णले यहाँ हाम्रो शरीरको संरचनालाई एउटा भव्य महलका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ। कान, आँखा, छाला, जिब्रो र नाक— यी पाँचवटा झ्यालहरू हुन्, र मन चाहिँ त्यो महलको मुख्य नियन्त्रण कक्ष (Central Control Room) हो। तर यी झ्यालहरू आफैंमा जड हुन्— मृत्युपछि पनि शवको आँखा र कान उस्तै हुन्छन्, तर त्यसले न केही देख्न सक्छ, न सुन्न सक्छ! त्यसो भए देख्ने र सुन्ने वास्तविक सत्ता को थियो? त्यो थियो— भित्र बसेको जीवात्मा! जब जीवात्माले मन र इन्द्रियहरूको माध्यमबाट बाहिर हेर्छ, तब मात्र आँखाले देख्छ र जिब्रोले स्वाद पाउँछ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "हे पार्थ! जसले देखिरहेको छ, ऊ नै तिम्रो सत्य हो। इन्द्रियहरू केवल तिम्रा यन्त्र हुन्, तिमी यी यन्त्रहरूको मालिक हौ!"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

इन्द्रियहरूको लतबाट मुक्ति: उपभोक्ता कि मालिक? (Reclaiming Mastery Over the Senses)

आधुनिक जीवनमा हाम्रो मुख्य समस्या के हो? हामी आफ्ना इन्द्रियहरूको हातको खेलौना बनेका छौं: - जिब्रोले भन्छ— "मलाई गुलियो वा चटपटे खान मन लाग्यो", हामी तुरुन्तै अस्वस्थ खाना खान्छौं। - आँखाले भन्छ— "मलाई अझै रिल्स हेर्न मन लाग्यो", हामी मध्यरातसम्म फोन हेर्छौं। 1. यथार्थ बोध: - आँखाले आफैं देख्दैन; तपाईंको चेतनाले आँखाको लेन्स प्रयोग गरेर हेरिरहेको छ। - जिब्रोले आफैं स्वाद लिँदैन; तपाईंले जिब्रोको सहारा लिएर अनुभव गरिरहनुभएको छ। 2. जब तपाईं सम्झनुहुन्छ कि "म यी छवटा इन्द्रियहरूको मालिक हुँ, म यिनीहरूको दास होइन", तब तपाईंमा गहिरो आत्म-नियन्त्रण (Self-Mastery) स्वतः उत्पन्न हुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

दिनभरिमा कुनै पनि इन्द्रियको तीव्र आवेग आउँदा (जस्तै खान वा फोन हेर्न मन लाग्दा), ५ सेकेन्ड रोकिनुहोस् र सम्झनुहोस्— 'म इन्द्रियहरूको मालिक हुँ।' होशपूर्वक निर्णय लिनुहोस्।