अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग
पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्।
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥ १०॥
utkrāmantaṁ sthitaṁ vāpi bhuñjānaṁ vā guṇānvitam |
vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñāna-cakṣuṣaḥ || 10 ||
पदच्छेद र शब्दार्थ
उत्क्रामन्तम् (utkrāmantam)=शरीर छोडेर निस्कँदै गरेको (मृत्युको समयमा)•स्थितम् वा अपि (sthitaṁ vāpi)=वा शरीरभित्र निवास गरिरहेको•भुञ्जानम् वा (bhuñjānaṁ vā)=वा विषयहरूलाई भोग गरिरहेको•गुण-अन्वितम् (guṇa-anvitam)=प्रकृतिका तीन गुणहरू (सत्त्व, रज, तम) सँग युक्त भएको यस जीवात्मालाई•विमूढाः (vimūḍhāḥ)=अज्ञानी (मूढ वा अविवेकी मानिसहरूले)•न अनुपश्यन्ति (na anupaśyanti)=कदापि देख्न सक्दैनन् (अनुभव गर्न सक्दैनन्)•पश्यन्ति (paśyanti)=प्रत्यक्ष अनुभव गर्दछन् वा देख्दछन्•ज्ञान-चक्षुषः (jñāna-cakṣuṣaḥ)=ज्ञान रूपी दिव्य चक्षु (विवेकको आँखा) भएका ज्ञानीहरूले मात्र
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— शरीर छोडेर जाँदै गरेको, शरीरमा बसिरहेको, वा गुणहरूसँग मिलेर विषयहरू भोग गरिरहेको यस जीवात्मालाई अज्ञानी मूढ मानिसहरूले कहिल्यै देख्न सक्दैनन्; केवल ज्ञान रूपी दिव्य आँखा (ज्ञान-चक्षु) भएका विवेकशील पुरुषहरूले मात्र यसलाई यथार्थ रूपमा देख्न सक्दछन्।
ज्ञान-चक्षु बिनाको अन्धोपन: स्थूल र सूक्ष्मको भेद
आफ्नो तेस्रो आँखा खोल्नु: सतही अवलोकनभन्दा पर (Developing the Eye of Discernment)
दिनभरिमा कम्तीमा तीनपटक आफ्नो भित्री साक्षीलाई स्मरण गर्नुहोस्— 'म केवल शरीरको यन्त्र चलाउने चालक हुँ।' यसले तपाईंमा गहिरो आत्म-जागरूकता (Mindfulness) ल्याउनेछ।