Chapter 15 • Verse 14

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः।

प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥ १४॥

ahaṁ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṁ deham āśritaḥ |

prāṇāpāna-samāyuktaḥ pacāmy annaṁ catur-vidham || 14 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अहम् (aham)=म नै•वैश्वानरः (vaiśvānaraḥ)=वैश्वानर (जठराग्नि अर्थात् पेटमा खाना पचाउने पाचक अग्नि)•भूत्वा (bhūtvā)=बनेर•प्राणिनाम् (prāṇinām)=सम्पूर्ण जीवित प्राणीहरूको•देहम् (deham)=शरीरभित्र•आश्रितः (āśritaḥ)=निवास गरेर•प्राण-अपान-समायुक्तः (prāṇa-apāna-samāyuktaḥ)=प्राण (भित्र लिने वायु) र अपान (बाहिर फ्याँक्ने वायु) सँग मिलेर•पचामि (pacāmi)=म पचाउँछु (पाचन गर्दछु)•अन्नम् (annam)=खानालाई•चतुर्-विधम् (catur-vidham)=चार प्रकारको अन्नलाई (चपाएर खाने, निलेर खाने, चाटेर खाने र पिउने)

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— म नै सम्पूर्ण प्राणीहरूको शरीरभित्र पाचक अग्नि 'वैश्वानर' (जठराग्नि) बनेर प्राण र अपान वायुसँग मिली चार प्रकारका अन्नहरूलाई (चपाएर खाने, निलेर खाने, चाटेर खाने र पिउने) पचाउने गर्दछु।

महाभारतको परिस्थिति

भोजनको आध्यात्मिक विज्ञान: जठराग्नि स्वयं भगवान्

यस श्लोकलाई हिन्दू परम्परामा भोजन मन्त्रका रूपमा भोजन गर्नुअघि श्रद्धापूर्वक उच्चारण गरिन्छ। यहाँ श्रीकृष्णले जीवविज्ञानको सबैभन्दा ठूलो चमत्कार खोल्नुभएको छ। हामी खाना मुखमा हाल्छौं, तर त्यसपछि के हुन्छ? कसरी त्यो खाना रगत बन्छ? कसरी हड्डी, मासु, मज्जा र मस्तिष्कको ऊर्जा बन्छ? के हामीले पेटभित्र आफैं केमिकल फ्याक्ट्री चलाएका हौं? होइन! श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिम्रो पेटभित्र बसेर त्यो खानालाई जीवन-ऊर्जामा बदल्ने त्यो 'जठराग्नि' (Gastric Fire) अरू कोही होइन, म स्वयं परमात्मा हुँ! म प्राण र अपान वायुलाई सन्तुलित गर्दै चार प्रकारका भोजन पचाउँछु: १. भक्ष्य (चपाएर खाने— भात, रोटी आदि) २. भोज्य (निलेर खाने— दाल, जाउलो आदि) ३. लेह्य (चाटेर खाने— मह, चटनी आदि) ४. चोष्य (चुसेर वा पिएर खाने— उखु, दूध, पानी आदि)।" यसले मानिसलाई सम्झाउँछ कि भोजन कुनै भोग मात्र होइन, यो पेटभित्र बस्नुभएका भगवान्‌लाई चढाइने आहुति (यज्ञ) हो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सचेत खानपान: भोजनलाई ईश्वरीय आहुतिका रूपमा लिनु (Mindful Eating as a Sacred Act)

आजको युगमा मोटोपना, ग्यास्ट्रिक, कब्जियत, मधुमेह र पाचनसम्बन्धी रोगहरू महामारी जस्तै फैलिएका छन्। किन? किनभने हामी खानालाई केवल जिब्रोको स्वाद र टाइमपास मान्छौं! 1. यदि जठराग्नि स्वयं भगवान् हुनुहुन्छ भने: - के हामी भगवान्‌को मन्दिरमा फोहोर वा विष (जंक फूड, बासी खाना, मदिरा, अत्यधिक तेल-मसला) चढाउँछौं? कहिल्यै चढाउँदैनौं! - त्यसैगरी आफ्नो शरीरमा जे पायो त्यही कोच्नु पेटभित्र बस्नुभएका वैश्वानर भगवान्‌को अपमान हो। 2. जब तपाईं भोजनलाई पवित्र यज्ञ मान्नुहुन्छ: - तपाईं शान्त भएर, चपाएर, कृतज्ञतापूर्वक खानुहुन्छ। - यसले पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्छ र तपाईंको शरीर ऊर्जावान् एवं रोगमुक्त बन्दछ।

व्यावहारिक सूत्र :

खाना खाँदा टिभी वा मोबाइल नहेर्नुहोस्। शान्त भएर सम्झनुहोस्— 'मेरो पेटभित्र भगवान्‌ले यो खाना पचाउँदै हुनुहुन्छ।' सात्त्विक खाना मात्र सन्तुलित मात्रामा खानुहोस्।