Chapter 15 • Verse 13

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा।

पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥ १३॥

gām āviśya ca bhūtāni dhārayāmy aham ojasā |

puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ || 13 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

गाम् (gām)=पृथ्वीमा (भू-मण्डलमा)•आविश्य (āviśya)=प्रवेश गरेर (आफ्नो शक्तिले व्याप्त भएर)•च (ca)=र•भूतानि (bhūtāni)=सम्पूर्ण चराचर प्राणीहरूलाई•धारयामि (dhārayāmi)=म धारण गर्दछु (थाम्दछु वा स्थिर राख्दछु)•अहम् (aham)=म•ओजसा (ojasā)=मेरो आफ्नो दिव्य सामर्थ्य वा आकर्षण शक्ति (गुरुत्वाकर्षण आदि) द्वारा•पुष्णामि (puṣṇāmi)=म पोषण गर्दछु (हुर्काउँछु)•च (ca)=र•ओषधीः (auṣadhīḥ)=सम्पूर्ण अन्न, फलफूल, घाँसपात र वनस्पतिहरूलाई•सर्वाः (sarvāḥ)=सबैलाई•सोमः (somaḥ)=चन्द्रमा (अमृतमय चन्द्र)•भूत्वा (bhūtvā)=बनेर•रस-आत्मकः (rasātmakaḥ)=रस रूपी पोषण प्रदान गर्ने

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— म नै पृथ्वीमा प्रवेश गरेर आफ्नो दिव्य सामर्थ्य (ओज वा गुरुत्वाकर्षण शक्ति) द्वारा सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई थामिरहेको छु; र रस रूपी अमृतमय चन्द्रमा बनेर सम्पूर्ण अन्न, वनस्पति र औषधीहरूलाई पुष्ट (पोषित) गर्दछु।

महाभारतको परिस्थिति

पृथ्वीको धारक र वनस्पतिको पोषक: श्रीकृष्णको जैविक पोषण

श्रीकृष्णले यहाँ प्रकृतिको सम्पूर्ण जैविक सन्तुलन (Ecosystem) को आधार आफूलाई नै देखाउनुभएको छ। 1. गाम आविश्य: पृथ्वी अन्तरिक्षमा कसरी अडिएको छ? प्राणीहरू किन खस्दैनन्? आधुनिक विज्ञानले यसलाई 'गुरुत्वाकर्षण' (Gravity) भन्छ। श्रीकृष्ण हजारौं वर्ष पहिले भन्नुहुन्छ— "त्यो पृथ्वीलाई थाम्ने आकर्षण शक्ति मेरो ओज हो!" 2. सोमो भूत्वा रसात्मकः: प्राचीन आयुर्वेद र आधुनिक विज्ञान दुवै मान्छन् कि सूर्यले बिरुवालाई ऊर्जा दिन्छ, तर रातको चन्द्रमाको शीतल प्रकाश र शीतले बिरुवा, फलफूल र अन्नमा मीठो रस, पौष्टिकता र औषधीय गुण भर्दछ। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिमीले खाने अन्नको दाना, पिउने पानीको रस र हिँड्ने यो धर्ती— यी सबैमा म नै जीवन बनेर तिमीलाई काखमा च्यापिरहेको छु।" यसले अर्जुनलाई आफ्नो अस्तित्व सम्पूर्ण रूपमा परमात्माकै संरक्षणमा रहेको बोध गराउँछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

पृथ्वी र प्रकृतिको संरक्षण: ईश्वरीय पोषणको सम्मान (Ecological Awareness)

हामी प्रायः खाना खान्छौं तर त्यो खानाको पछाडि प्रकृतिको कति ठूलो चमत्कार छ भनेर कहिल्यै सोच्दैनौं: - माटोले बिरुवालाई थाम्यो (पृथ्वीको शक्ति)। - घामले प्रकाश दियो (सूर्यको तेज)। - चन्द्रमा र पानीले त्यसमा भिटामिन र रस भर्यो (सोमको रस)। 1. कृतज्ञता र पर्यावरण: - जब हामी यो बुझ्छौं, तब हामी खाना खेर फाल्न छोड्छौं। - पृथ्वी र प्रकृतिका रूख-बिरुवालाई विनाकारण नष्ट गर्न हाम्रो हात काँप्न थाल्छ, किनभने ती सबैमा ईश्वरको पोषण-शक्ति प्रवाहित भइरहेको छ। 2. आन्तरिक विश्राम: - जब तपाईं बुझ्नुहुन्छ कि सारा ब्रह्माण्डलाई थाम्ने परमात्माले तपाईंलाई पनि थामिरहनुभएको छ, तब "मेरो भोलि के होला?" भन्ने अनावश्यक चिन्ता हराउँछ।

व्यावहारिक सूत्र :

खाना खानुअघि कम्तीमा ५ सेकेन्ड खानालाई हेरेर मनमनै प्रार्थना गर्नुहोस्— 'हे प्रभु! तपाईंको पोषण-शक्ति यस अन्नमा रस बनेर आएको छ, म यसलाई सादर स्वीकार गर्दछु।' खानालाई सम्मानपूर्वक खानुहोस्।