Chapter 15 • Verse 12

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्।

यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्॥ १२॥

yad āditya-gataṁ tejo jagad bhāsayate 'khilam |

yac candramasi yac cāgnau tat tejo viddhi māmakam || 12 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यत् (yat)=जुन•आदित्य-गतम् (āditya-gatam)=सूर्यमा विद्यमान रहेको•तेजः (tejaḥ)=तेज वा दिव्य प्रकाशले•जगत् (jagat)=सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड वा संसारलाई•भासयते (bhāsayate)=प्रकाशित गर्दछ•अखिलम् (akhilam)=समग्र रूपमा•यत् (yat)=र जुन प्रकाश•चन्द्रमसि (candramasi)=चन्द्रमामा विद्यमान छ•यत् च (yac ca)=र जुन प्रकाश•अग्नौ (agnau)=अग्नि (आगो) मा विद्यमान छ•तत् तेजः (tat tejaḥ)=त्यस समस्त तेजलाई•विद्धि (viddhi)=तिमीले जान•मामकम् (māmakam)=मेरै स्वरूप (मेरो नै शक्ति)

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— सूर्यमा विद्यमान जुन तेजले यो सम्पूर्ण संसारलाई प्रकाशित गर्दछ, तथा जुन तेज चन्द्रमामा र जुन तेज अग्निमा छ, ती सबै तेजलाई तिमीले मेरै दिव्य शक्ति जान।

महाभारतको परिस्थिति

समस्त प्रकाशहरूको मूल स्रोत: सूर्य, चन्द्र र अग्निको ऐश्वर्य

श्रीकृष्णले पहिले श्लोक ६ मा भन्नुभएको थियो कि मेरो परम धामलाई सूर्य, चन्द्रमा र अग्निले प्रकाशित गर्न सक्दैनन्। अब यहाँ श्लोक १२ मा भन्नुहुन्छ कि तर संसारमा सूर्य, चन्द्रमा र अग्निले जे-जति प्रकाश दिइरहेका छन्, त्यो प्रकाशको मूल स्रोत पनि म स्वयं नै हुँ! जसरी बिजुलीको पावर हाउसबाट तार हुँदै विभिन्न किसिमका चिमहरूमा शक्ति पुग्छ— कुनै १०० वाटको बल्छ, कुनै ५ वाटको— त्यसैगरी सूर्य, चन्द्रमा र आगो ती विभिन्न माध्यम (Bulbs) मात्र हुन्; ती सबैभित्र बग्ने ब्रह्माण्डीय ऊर्जा (Electricity) स्वयं भगवान् श्रीकृष्णको चैतन्य तेज हो। कुरुक्षेत्रको बिहानीमा जब सूर्यको किरणले दुवै सेनाका हतियारहरू टल्किए, अर्जुनले सम्झे— "यो घाम त मेरै सारथि श्रीकृष्णको चरणको तेज हो!" यो दर्शनले अर्जुनलाई प्रकृतिका हरेक प्रकाशमा परमात्माको प्रत्यक्ष अनुभव गराउँछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

प्रकृतिमा दिव्यताको दर्शन: ऊर्जा र चेतनाको एकत्व (Recognizing the Divine in Nature)

हामी सूर्यको घाम ताप्छौं, चन्द्रमाको शीतल किरणमा हिँड्छौं, आगो बालेर खाना पकाउँछौं वा बिजुलीको प्रकाशमा काम गर्छौं। तर के हामीले कहिल्यै सोचेका छौं— यो ऊर्जा कहाँबाट आइरहेको छ? 1. कृतज्ञताको दृष्टि: - विज्ञान भन्छ— पृथ्वीको ९९% ऊर्जाको स्रोत सूर्य हो। - गीता भन्छ— त्यो सूर्यको पछाडि पनि परमात्माको महाचेतना स्पन्दित छ। 2. जब तपाईं घाम, चन्द्रमा वा आगोलाई केवल जड वस्तु नठानेर परमात्माको जीवित अभिव्यक्तिका रूपमा देख्न थाल्नुहुन्छ, तब तपाईंको मनमा प्रकृतिका सबै कुराहरूप्रति असीम कृतज्ञता र भक्ति जाग्दछ। - तब संसार कुनै मरुभूमि होइन, ईश्वरको जीवित मन्दिर बन्दछ।

व्यावहारिक सूत्र :

हरेक बिहान उदाउँदो सूर्यलाई हेर्दा सम्झनुहोस्— 'यो सूर्यमा चम्किने तेज स्वयं परमात्माको प्रकाश हो, जसले मलाई जीवन र दृष्टि दिइरहेको छ।' मनमनै कृतज्ञतापूर्वक नमन गर्नुहोस्।