Chapter 15 • Verse 16

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च।

क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते॥ १६॥

dvāv imau puruṣau loke kṣaraś cākṣara eva ca |

kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭa-stho 'kṣara ucyate || 16 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

द्वौ (dvau)=दुई प्रकारका•इमौ (imau)=यी•पुरुषौ (puruṣau)=पुरुषहरू (चेतन वा सत्ताहरू)•लोके (loke)=यस संसारमा•क्षरः (kṣaraḥ)=क्षर (नाशवान् वा परिवर्तनशील)•च (ca)=र•अक्षरः (akṣaraḥ)=अक्षर (अविनाशी वा कहिल्यै नाश नहुने)•एव च (eva ca)=निश्चय नै•क्षरः (kṣaraḥ)=क्षर पुरुष भन्नाले•सर्वाणि भूतानि (sarvāṇi bhūtāni)=सम्पूर्ण प्राणीहरूका भौतिक शरीरहरू (सम्पूर्ण परिवर्तनशील प्रकृति)•कूट-स्थः (kūṭa-sthaḥ)=कूटस्थ (निर्विकार, स्थिर, ऐना वा अचानोझैं अचल रहने जीवात्मा)•अक्षरः (akṣaraḥ)=अक्षर पुरुष•उच्यते (ucyate)=भनिन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यस संसारमा दुई प्रकारका पुरुष (सत्ताहरू) छन्— क्षर (नाशवान्) र अक्षर (अविनाशी)। सम्पूर्ण प्राणीहरूका भौतिक शरीरहरू 'क्षर' हुन् र निर्विकार रूपमा स्थिर रहने जीवात्मालाई 'अक्षर' भनिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

क्षर र अक्षर: दृश्य जगत र अदृश्य चेतना

श्रीकृष्णले यहाँ पन्ध्रौं अध्यायको शिखर विषय 'पुरुषोत्तम योग' को आधारभूमि राख्नुभएको छ। वैदिक दर्शनमा सृष्टिलाई बुझ्न दुईवटा तह बताइएका छन्: 1. क्षर (Kshara): जुन बदलिन्छ, क्षय हुन्छ, जन्मिन्छ र मर्छ। हाम्रा आँखाले देख्ने सम्पूर्ण भौतिक संसार, तारा, ग्रह, पर्वत, नदी र शरीरहरू 'क्षर' हुन्। 2. अक्षर (Akshara): 'कूटस्थ' अर्थात् जसरी लोहारको अचानो (Anvil) माथि तातो फलाम राखेर हजारौं पटक हथौडा बजार्दा फलामको आकार बदलिन्छ तर अचानो जस्ताको तस्तै रहन्छ; त्यसैगरी अनन्त जन्म र मृत्युका घटनाहरू हुँदा पनि कहिल्यै नबदलिने जीवात्मा 'अक्षर' हो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "कुरुक्षेत्रमा देखिने कौरव र पाण्डवका शरीरहरू क्षर हुन्; तर तिनीहरूभित्र रहेको जीवात्मा अक्षर हो।" तर कुरा यत्तिमै सकिँदैन— यी दुवैभन्दा पर अझै एउटा सर्वोच्च सत्ता छ!

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

परिवर्तन र स्थिरताको विवेक (Discerning the Changing from the Changeless)

तपाईं आफ्नो जीवनलाई गहिरिएर हेर्नुहोस्: 1. तपाईंको जीवनमा 'क्षर' के हो? - तपाईंको बाल्यकालको शरीर गयो, बैंस गयो, पुरानो घर गयो, पुराना साथीहरू छुटे। - मनका विचारहरू बदलिए— हिजो जे मन पर्थ्यो आज मन पर्दैन। यी सबै 'क्षर' हुन् (निरन्तर परिवर्तनशील)। 2. 'अक्षर' के हो? - तर तपाईंभित्र एउटा यस्तो सत्ता छ जसले ती सबै परिवर्तनहरूलाई बाल्यकालदेखि आजसम्म हेरिरहेको छ। - त्यो साक्षी चेतना कहिल्यै बदलिएन। त्यो 'अक्षर' हो। - जब तपाईं आफूलाई परिवर्तनशील शरीर (क्षर) नठानेर अविनाशी चेतना (अक्षर) मान्नुहुन्छ, तब कुनै पनि सांसारिक क्षतिले तपाईंलाई दुःखी बनाउन सक्दैन।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो जीवनका सबै परिवर्तनहरू (उमेर, स्वास्थ्य, सम्पत्ति) लाई क्षर जान्नुहोस् र आफूलाई ती सबैको अविनाशी अक्षर साक्षीका रूपमा अनुभव गर्नुहोस्।