Chapter 15 • Verse 17

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः।

यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥ १७॥

uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ paramātmety udāhṛtaḥ |

yo loka-trayam āviśya bibharty avyaya īśvaraḥ || 17 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

उत्तमः पुरुषः (uttamaḥ puruṣaḥ)=सर्वश्रेष्ठ पुरुष (उत्तम पुरुष)•तु (tu)=तर•अन्यः (anyaḥ)=यी क्षर र अक्षर दुवैभन्दा सर्वथा भिन्न वा उच्च छ•परमात्मा (paramātmā)=परमात्मा (परम आत्मा)•इति (iti)=यसरी•उदाहृतः (udāhṛtaḥ)=शास्त्र र वेदहरूमा भनिएको छ•यः (yaḥ)=जसले•लोक-त्रयम् (loka-trayam)=तीनै लोकहरूमा (स्वर्ग, मर्त्य, पाताल वा समग्र ब्रह्माण्डमा)•आविश्य (āviśya)=प्रवेश गरेर (अन्तर्यामी रूपमा व्याप्त भएर)•बिभर्ति (bibharti)=पालन-पोषण गर्दछ (धारण गर्दछ)•अव्ययः (avyayaḥ)=अविनाशी•ईश्वरः (īśvaraḥ)=परम नियन्ता ईश्वर हुनुहुन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तर यी क्षर र अक्षर दुवैभन्दा भिन्न (विलक्षण) एउटा 'उत्तम पुरुष' छन्, जसलाई वेदहरूमा 'परमात्मा' भनिएको छ; जो अविनाशी ईश्वर तीनै लोकहरूमा प्रवेश गरेर सबैको पालन-पोषण र संरक्षण गर्नुहुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

उत्तम पुरुष: क्षर र अक्षरभन्दा परको सर्वव्यापक सत्ता

श्रीकृष्णले यहाँ वेदान्तको सर्वोच्च रहस्य प्रस्तुत गर्नुभएको छ: १. क्षर: जड प्रकृति र शरीर। २. अक्षर: व्यक्तिगत जीवात्मा। ३. तर 'उत्तम पुरुष' (The Supreme Person): यो जीवात्मा र प्रकृतिको मात्र खेल होइन; यी दुवैको पछाडि, यी दुवैलाई शक्ति दिने, सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका तीनै लोकहरूमा प्रवेश गरेर सबैलाई प्रेम र दयाले पालन-पोषण गर्ने जो परम प्रभु हुनुहुन्छ, उहाँ नै 'परमात्मा' हुनुहुन्छ। जसरी समुद्रमा माटोको भाँडो डुबाउँदा भाँडो 'क्षर' हो, भाँडोभित्रको आकाश 'अक्षर' हो, तर त्यो सम्पूर्ण भाँडो र आकाशलाई घेर्ने अनन्त महा-आकाश नै 'उत्तम पुरुष' हो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिम्रो यो रथ हाँक्ने सारथि केवल साधारण मनुष्य होइन, म नै तीनै लोकलाई धारण गर्ने त्यो उत्तम पुरुष परमात्मा हुँ!"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

समग्रताको अनुभव: व्यक्तिगत अहंभावभन्दा परको विराट सत्ता (Connecting to the Supreme Reality)

हामी प्रायः अध्यात्ममा दुईवटा गल्ती गर्छौं: - कि त आफूलाई केवल शरीर (क्षर) ठानेर सांसारिक भोगमै हराउँछौं। - वा आफूलाई मात्र आत्मा (अक्षर) जानेर अहंकार पाल्छौं वा एकान्तमा भाग्छौं। 1. उत्तम पुरुषको बोध: - जब तपाईं बुझ्नुहुन्छ कि म, मेरा परिवार, सम्पूर्ण मानव जाति र सारा प्रकृति एउटै परमपिता परमात्मा (उत्तम पुरुष) को काखमा खेलिरहेका छौं र उहाँले नै हाम्रो प्रत्येक श्वासलाई सम्हालिरहनुभएको छ, तब तपाईंमा गहिरो शरणागति र भक्ति जन्मन्छ। 2. जीवनको भरोसा: - जब तपाईंलाई थाहा हुन्छ कि सारा ब्रह्माण्ड चलाउने 'ईश्वर' मेरो साथमा हुनुहुन्छ, तब कुनै पनि अभाव वा संकटमा तपाईंको आँखाबाट आँसु होइन, अनुहारमा मुस्कान आउँछ।

व्यावहारिक सूत्र :

कहिलेकाहीँ एक्लोपन वा असहाय महसुस हुँदा सम्झनुहोस्— 'मलाई र सारा संसारलाई पालन गर्ने उत्तम पुरुष परमात्मा हरेक पल मलाई सम्हालेर बसिरहनुभएको छ।' पूर्ण भरोसाका साथ अगाडि बढ्नुहोस्।