Chapter 15 • Verse 18

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः।

अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥ १८॥

yasmāt kṣaram atīto 'ham akṣarād api cottamaḥ |

ato 'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ || 18 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यस्मात् (yasmāt)=किनभने (जुन कारणले गर्दा)•क्षरम् (kṣaram)=क्षर (नाशवान् भौतिक प्रकृति र शरीर) भन्दा•अतीतः (atītaḥ)=सर्वथा अतीत (परे) छु•अहम् (aham)=म•अक्षरात् अपि (akṣarād api)=र अक्षर (अविनाशी जीवात्मा) भन्दा पनि•च (ca)=र•उत्तमः (uttamaḥ)=सर्वश्रेष्ठ (उत्तम) छु•अतः (ataḥ)=त्यसैले गर्दा•अस्मि (asmi)=म छु•लोके (loke)=संसारमा•वेदे च (vede ca)=र वेदहरूमा पनि•प्रथितः (prathitaḥ)=प्रसिद्ध•पुरुष-उत्तमः (puruṣa-uttamaḥ)='पुरुषोत्तम' (पुरुषहरूमा सर्वोच्च/सर्वश्रेष्ठ भगवान्) का रूपमा

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— किनभने म नाशवान् जड संसार (क्षर) भन्दा सर्वथा अतीत (पर) छु र अविनाशी जीवात्मा (अक्षर) भन्दा पनि सर्वश्रेष्ठ छु; त्यसैले म यस संसारमा र वेदहरूमा पनि 'पुरुषोत्तम' (सर्वोच्च परमेश्वर) का रूपमा विख्यात (प्रसिद्ध) छु।

महाभारतको परिस्थिति

पुरुषोत्तम नामको प्राकट्य: पन्ध्रौं अध्यायको मूल प्राण

यस अध्यायको नाम 'पुरुषोत्तमयोग' किन रहन गयो? त्यसको प्रत्यक्ष उत्तर यसै श्लोकमा श्रीकृष्णले दिनुभएको छ। संसारमा दुई प्रकारका सत्ताहरू छन्: 1. क्षर: ढुङ्गा, माटो, शरीर, ग्रह, नक्षत्र। 2. अक्षर: आत्मा। तर श्रीकृष्ण घोषणा गर्नुहुन्छ: "म क्षरको बन्धनमा कहिल्यै पर्दिनँ, र म अक्षर जीवात्माको सीमितताभन्दा पनि अनन्त गुणा उच्च छु। म नै ती सबैको आदि स्रोत, स्वामी र परम आश्रय हुँ। त्यसैले ऋषि-मुनिहरू, वेदहरू र सम्पूर्ण संसारले मलाई 'पुरुषोत्तम' (पुरुषेषु उत्तमः— सर्वोच्च पुरुष) का नामले पुकार्दछ।" महाभारतको युद्धभूमिमा भीष्म पितामहले आफ्नो शरशय्याबाट श्रीकृष्णको स्तुति गर्दा 'विष्णुसहस्रनाम' को पहिलो श्लोकमै भन्नुभएको थियो— 'विश्वं विष्णुर्वषट्कारो भूतभव्यभवत्प्रभुः'। श्रीकृष्ण नै ती साक्षात् पुरुषोत्तम हुनुहुन्छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सर्वोच्च आदर्शसँग जीवन जोड्नु (Aligning with the Highest Ideal)

हामी जीवनमा कसलाई आफ्नो रोल मोडेल (Ideal) मान्छौं? - यदि हामी कुनै धनी वा शक्तिशाली मानिसलाई मात्र रोल मोडेल मान्छौं भने, हामी केवल 'क्षर' (नाशवान्) को पछि दौडिरहेका हुन्छौं। - यदि हामी केवल बौद्धिक व्यक्तिलाई मान्छौं भने, हामी 'अक्षर' को तहमा मात्र हुन्छौं। 1. पुरुषोत्तमको अर्थ: - पुरुषोत्तम भनेको प्रेम, करुणा, ज्ञान, शक्ति, त्याग र आनन्दको त्यो सर्वोच्च पूर्ण रूप हो, जहाँ कुनै पनि अभाव वा विकार छैन। - जब तपाईं पुरुषोत्तम भगवान्‌लाई आफ्नो जीवनको अन्तिम आदर्श र लक्ष्य बनाउनुहुन्छ, तब तपाईंको सोच, चरित्र र कर्म पनि क्षुद्रताबाट माथि उठेर दिव्य र महान् बन्न पुग्दछ।

व्यावहारिक सूत्र :

नश्वर मानिसहरूको अन्धो पूजा गर्न छोड्नुहोस्। आफ्नो हृदयको सिंहासनमा केवल पुरुषोत्तम परमात्मालाई स्थापित गर्नुहोस् र उहाँका सद्गुणहरूलाई आफ्नो जीवनमा उतार्नुहोस्।