Chapter 15 • Verse 19

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्।

स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥ १९॥

yo mām evam asammūḍho jānāti puruṣottamam |

sa sarva-vid bhajati māṁ sarva-bhāvena bhārata || 19 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यः (yaḥ)=जुन मानिसले•माम् (mām)=मलाई•एवम् (evam)=यस प्रकार (क्षर र अक्षरभन्दा परको)•असम्मूढः (asammūḍhaḥ)=मोह वा संशयबाट सर्वथा मुक्त भएर•जानाति (jānāti)=तत्त्वतः जान्दछ•पुरुष-उत्तमम् (puruṣa-uttamam)=पुरुषोत्तम (सर्वोच्च परमेश्वर) का रूपमा•सः (saḥ)=त्यो व्यक्ति•सर्व-वित् (sarva-vit)=सम्पूर्ण कुरा जान्ने (सर्वज्ञ)•भजति (bhajati)=निरन्तर प्रेमपूर्वक भजन वा भक्ति गर्दछ•माम् (mām)=मेरो•सर्व-भावेन (sarva-bhāvena)=आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व र सर्वभावले•भारत (bhārata)=हे भरतवंशी अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे भरतवंशी अर्जुन! जो मानिस संशय र मोहबाट सर्वथा मुक्त भएर मलाई यस प्रकार 'पुरुषोत्तम' का रूपमा जान्दछ, ऊ सम्पूर्ण कुरा जान्ने (सर्वज्ञ) हुन्छ र उसले आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व (सर्वभाव) ले निरन्तर म परमेश्वरको नै अनन्य भजन गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

सर्वज्ञताको साँचो र सर्वभावेन भक्ति

यस श्लोकमा श्रीकृष्णले ज्ञान र भक्तिको परम समन्वय प्रस्तुत गर्नुभएको छ। 'सर्ववित्' (All-knowing): मानिसले संसारका सबै किताबहरू पढ्न सक्दैन, सबै विषयहरूको विद्या हासिल गर्न असम्भव छ। तर उपनिषद् भन्छ— "कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति?" (हे भगवन्! त्यो कुन तत्त्व हो जसलाई जानेपछि संसारको सबै कुरा जानिन्छ?)। श्रीकृष्ण यहाँ उत्तर दिनुहुन्छ: "जसले मलाई पुरुषोत्तमका रूपमा जान्यो, उसले संसारको मूल कारणलाई जान्यो, त्यसैले ऊ 'सर्ववित्' बन्यो!" र जब यस्तो ज्ञान हुन्छ, तब उसको भक्ति केवल औपचारिकता वा मन्दिरको घण्टी बजाउनुमा सीमित हुँदैन; ऊ 'सर्वभावेन'— आफ्नो उठाइ, बसाइ, सोचाइ, श्वासप्रश्वास र कर्म— सबै कुरालाई भगवान्‌कै पूजा बनाउँछ। कुरुक्षेत्रमा अर्जुनले यसै ज्ञानका साथ युद्ध गर्नु थियो— बाण चलाउनु पनि श्रीकृष्णकै पूजा बनोस्!

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

समग्र जीवनलाई भजन बनाउनु: 'सर्वभावेन' को साधना (Turning Daily Life into Worship)

धेरै मानिसहरू सोच्दछन् कि 'भजन' भनेको केवल हात जोडेर भजन गाउनु मात्र हो। तर 'सर्वभावेन भजति' को अर्थ के हो? 1. जब एक डाक्टरले बिरामीलाई ईश्वरको रूप देखेर उपचार गर्छ— त्यो उसको भजन हो। 2. जब एक इन्जिनियर वा प्रोग्रामरले इमान्दारिता र एकाग्रताका साथ कोड लेख्छ— त्यो उसको भजन हो। 3. जब आमाले सन्तानलाई प्रेमले खाना खुवाउँछिन्— त्यो उनको भजन हो। 4. जब विद्यार्थीले एकाग्र भएर अध्ययन गर्छ— त्यो उसको भजन हो। - जब तपाईं बुझ्नुहुन्छ कि सारा ब्रह्माण्ड पुरुषोत्तम परमात्माकै रूप हो, तब तपाईंको प्रत्येक कर्म, प्रत्येक श्वास र प्रत्येक सम्बन्ध नै पूजा बन्न पुग्दछ। यो नै जीवनको सर्वोच्च सार्थकता हो।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो पेसा वा कामलाई बोझ नठान्नुहोस्। आजदेखि आफ्नो हरेक कार्यलाई पुरुषोत्तम भगवान्‌लाई चढाउने प्रेमपूर्ण आहुति (सर्वभावेन भजन) का रूपमा सम्पादन गर्नुहोस्।