Chapter 15 • Verse 20

अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

पुरुषोत्तम योग (उल्टो संसार-वृक्ष)

श्रीभगवानुवाच

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ।

एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत॥ २०॥

iti guhyatamaṁ śāstram idam uktaṁ mayānagha |

etad buddhvā buddhimān syāt kṛta-kṛtyaś ca bhārata || 20 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

इति (iti)=यस प्रकार•गुह्य-तमम् (guhya-tamam)=सबैभन्दा गोप्य (रहस्यमय एवं परम पवित्र)•शास्त्रम् (śāstram)=शास्त्र (वेदान्तको परम सिद्धान्त)•इदम् (idam)=यो•उक्तम् (uktam)=भनियो वा प्रकट गरियो•मया (mayā)=मद्वारा•अनघ (anagha)=हे निष्पाप अर्जुन!•एतत् (etat)=यस परम तत्त्वलाई•बुद्ध्वा (buddhvā)=तत्त्वतः बुझेर (साक्षात्कार गरेर)•बुद्धिमान् (buddhimān)=साँचो अर्थमा बुद्धिमान्•स्यात् (syāt)=मानिस बन्दछ•कृत-कृत्यः (kṛta-kṛtyaḥ)=र कृतकृत्य (जीवनका सम्पूर्ण कर्तव्यहरू पूरा गरी पूर्ण तृप्त भएको)•च (ca)=र•भारत (bhārata)=हे भरतवंशी अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे निष्पाप अर्जुन! यस प्रकार मैले यो परम रहस्यमय र अति गोप्य शास्त्र तिमीलाई बताएँ। यसलाई तत्त्वतः बुझेर मानिस साँचो अर्थमा बुद्धिमान् बन्दछ र जीवनका सम्पूर्ण कर्तव्यहरू पूर्ण गरी कृतकृत्य (परम सन्तुष्ट एवं धन्य) हुन पुग्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

पन्ध्रौं अध्यायको उपसंहार: जीवनको पूर्णता र 'कृतकृत्य' स्थिति

यस श्लोकका साथ श्रीमद्भगवद्गीताको पन्ध्रौं अध्याय 'पुरुषोत्तमयोग' सम्पन्न हुन्छ। यहाँ श्रीकृष्णले दुईवटा अद्भुत शब्द प्रयोग गर्नुभएको छ: 1. बुद्धिमान्: संसारमा पीएचडी गरेका वा हजारौं किताब कण्ठ गरेका मानिसलाई सांसारिक दृष्टिले बुद्धिमान् भनिएला; तर गीता भन्छ— "जसले संसारको नश्वरता, आत्माको अमरता र परमात्माको पुरुषोत्तम स्वरूपलाई बुझेको छैन, ऊ वास्तवमा बुद्धिमान् होइन।" यस पुरुषोत्तम तत्त्वलाई अनुभव गर्ने व्यक्ति मात्र साँचो बुद्धिमान् हो। 2. कृतकृत्यः: 'कृतं कृत्यं येन सः'— अर्थात् जसले गर्नुपर्ने सबै काम पूरा गरिसक्यो, अब उसको जीवनमा कुनै पनि अपूर्णता, तिर्खा, पश्चात्ताप वा अभाव बाँकी छैन। ऊ पूर्ण तृप्त र मुक्त भयो। कुरुक्षेत्रको रणभूमिमा विषादले चुर भएको अर्जुनलाई श्रीकृष्णले यो ज्ञान दिएर 'कृतकृत्य' बनाउनुभयो— अब अर्जुनका लागि युद्ध कुनै व्यक्तिगत घृणाको विषय रहेन, त्यो ईश्वरको योजनाको एक पवित्र कर्तव्य बन्यो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

जीवनको अन्तिम तृप्ति: 'कृतकृत्य' बन्ने कला (The Ultimate State of Fulfillment)

हाम्रो जीवनमा हामी सधैं केही न केही 'बाँकी छ' भन्ने अपूर्णतामा बाँच्छौं: - "अझै यो किन्न बाँकी छ, अझै त्यो पद पाउन बाँकी छ, अझै यति पैसा कमाउन बाँकी छ।" यसैले गर्दा मानिस मर्ने बेलामा पनि हात फैलाएर असन्तुष्ट नै मर्दछ! 1. 'कृतकृत्य' कसरी बन्ने? - जब तपाईंले आफ्नो जीवनको मूल उद्देश्य— आफ्नो आत्म-स्वरूपलाई चिन्नु र परमात्मासँग अभिन्न प्रेम गर्नु— पूरा गर्नुहुन्छ, तब तपाईं भन्न सक्नुहुन्छ: "मैले जीवनमा पाउनुपर्ने सबथोक पाएँ, अब मेरो कुनै गुनासो वा अभाव छैन।" 2. यो अवस्था कुनै बुढेसकालको लागि मात्र होइन; यो आजै यसै पल अनुभव गर्न सकिने आन्तरिक पूर्णता (Inner Wholeness) हो। - यस्तो मानिस काम गर्छ, तर अभावले होइन, आनन्दको छचल्कोले गर्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मनलाई सोध्नुहोस्— 'के म बाहिरी वस्तुहरूको अनन्त अभावमा बाँचिरहेको छु कि भित्री आत्म-ज्ञानको पूर्णतामा?' पुरुषोत्तम परमात्माको शरणमा आफूलाई समर्पित गरी आजै भित्री रूपमा 'कृतकृत्य' बन्नुहोस्।