Chapter 16 • Verse 1

अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

दैवी र आसुरी स्वभाव (आन्तरिक प्रकाश र अन्धकार)

श्रीभगवानुवाच

अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः।

दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १॥

abhayaṁ sattva-saṁśuddhir jñāna-yoga-vyavasthitiḥ |

dānaṁ damaś ca yajñaś ca svādhyāyas tapa ārjavam || 1 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अभयम् (abhayam)=अभय (पूर्ण निर्भयता, भयहीनता)•सत्त्व-संशुद्धिः (sattva-saṁśuddhiḥ)=अन्तःकरण (मन, बुद्धि र चित्त) को पूर्ण पवित्रता•ज्ञान-योग-व्यवस्थितिः (jñāna-yoga-vyavasthitiḥ)=ज्ञान र ध्यानयोगमा दृढ निष्ठा वा निरन्तर स्थिति•दानम् (dānam)=सात्त्विक दान (निःस्वार्थ भावले सेवा र सहयोग)•दमः (damaḥ)=बाहिरी ज्ञानेन्द्रिय र कर्मेन्द्रियहरूको पूर्ण दमन वा नियन्त्रण•च (ca)=र•यज्ञः (yajñaḥ)=यज्ञ (ईश्वर-पूजा, पितृ-तर्पण र समस्त कर्तव्यहरूलाई समर्पण भावले गर्नु)•च (ca)=र•स्वाध्यायः (svādhyāyaḥ)=स्वाध्याय (वेद, उपनिषद् र गीता जस्ता सद्ग्रन्थहरूको अध्ययन एवं आत्म-चिन्तन)•तपः (tapaḥ)=तपस्या (सत्य र धर्मका लागि कष्टहरूलाई प्रसन्नतापूर्वक सहन गर्नु)•आर्जवम् (ārjavam)=सरलता (मन, वचन र कर्मको सिधापन/निष्कपटता)

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— पूर्ण निर्भयता (अभय), अन्तःकरणको निर्मल शुद्धि, ज्ञान र ध्यानयोगमा दृढ स्थिति, निःस्वार्थ दान, इन्द्रियहरूको संयम (दम), यज्ञ एवं कर्तव्य-समर्पण, सद्ग्रन्थहरूको स्वाध्याय, धर्मका लागि कष्ट सहने तपस्या र मन-वचन-कर्मको सरलता (आर्जव)— यी सबै दैवी सम्पदा (दिव्य सद्गुण) हुन्।

महाभारतको परिस्थिति

दैवी सम्पदाको श्रीगणेश: निर्भयता नै धर्मको जग

सोह्रौं अध्यायको सुरुवातमा भगवान् श्रीकृष्णले मनुष्यलाई देवतातुल्य बनाउने २६ वटा दिव्य सद्गुणहरूको सूची खोल्नुभएको छ। र आश्चर्यको कुरा, श्रीकृष्णले सबैभन्दा पहिलो गुण के राख्नुभयो? 'अभयम्' (Fearlessness)! सत्य, अहिंसा वा दान होइन— पहिले 'अभय'! किन? किनभने डराएको कायर मानिसले कहिल्यै सत्य बोल्न सक्दैन, डराएको मानिसले कहिल्यै धर्मको रक्षा गर्न सक्दैन, र डराएको मानिसले कहिल्यै आफ्नो स्वार्थ त्यागेर दान गर्न सक्दैन। कुरुक्षेत्रमा अर्जुन कौरव सेनाको विशाल संख्या र भीष्म-द्रोणको तेज देखेर भित्रबाट भयभीत भएका थिए। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "हे पार्थ! यदि तिमी आफ्नो जीवनलाई दिव्य बनाउन चाहन्छौ भने सर्वप्रथम आफ्नो हृदयबाट मृत्यु र क्षतिको भयलाई निकालेर 'अभय' बन। जब मनमा निर्भयता, सरलता र इन्द्रिय-संयम हुन्छ, तब मात्र मानवभित्र देवत्वको प्राकट्य हुन्छ।" युधिष्ठिरको सत्य र भीष्मको निष्ठा यसै दैवी सम्पदाका उदाहरण थिए।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

डरको अन्त्य र सरलताको शक्ति: आधुनिक जीवनमा दैवी गुणहरू (Cultivating Fearlessness & Integrity)

हाम्रो जीवनका अधिकांश तनाव, झूट र कुण्ठाहरू 'भय' (Fear) बाट जन्मिन्छन्: - जागिर जाला कि भन्ने डर, परीक्षा बिग्रिएला कि भन्ने डर, मानिसहरूले के भन्लान् भन्ने डर। 1. 'अभय' को साधना: - जब तपाईंलाई थाहा हुन्छ कि मेरो आत्मा अमर छ र परमात्मा मेरो रक्षक हुनुहुन्छ, तब संसारको कुनै पनि शक्तिले तपाईंलाई तर्साउन सक्दैन। 2. 'आर्जव' (सरलता/Authenticity): - आधुनिक मानिस धेरै 'कम्प्लेक्स' (जटिल र कपटी) भएको छ— मुखमा एउटा कुरा, मनमा अर्को कुरा, व्यवहारमा तेस्रो कुरा! यो कपटले मानिसलाई भित्रभित्रै जलाउँछ। - आर्जव भनेको बच्चा जस्तै सरल, सिधा र निष्कपट हुनु हो। जे मनमा छ, त्यही बोलीमा र त्यही कर्ममा प्रकट हुनु नै साँचो मानसिक शान्ति हो।

व्यावहारिक सूत्र :

आज दिनभर कुनै पनि डर वा संकोच नमानी सत्य बोल्ने र निष्कपट व्यवहार (आर्जव) गर्ने अभ्यास गर्नुहोस्। मन जति सरल हुन्छ, परमात्माको प्रकाश त्यति नै तीव्र रूपमा चम्कन्छ।