Chapter 16 • Verse 2

अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

दैवी र आसुरी स्वभाव (आन्तरिक प्रकाश र अन्धकार)

श्रीभगवानुवाच

अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम्।

दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥ २॥

ahiṁsā satyam akrodhas tyāgaḥ śāntir apaiśunam |

dayā bhūteṣv aloluptvaṁ mārdavaṁ hrīr acāpalam || 2 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अहिंसा (ahiṁsā)=अहिंसा (मन, वचन र कर्मद्वारा कुनै पनि प्राणीलाई दुःख नदिनु)•सत्यम् (satyam)=सत्य (यथार्थ, प्रिय र हितकारी सत्य बोल्नु)•अक्रोधः (akrodhaḥ)=अक्रोध (गाली वा हानि गर्दा पनि रिस नउठ्नु)•त्यागः (tyāgaḥ)=त्याग (स्वार्थ र अहंकारी आसक्तिको समर्पण)•शान्तिः (śāntiḥ)=शान्ति (चित्तको अचल स्थिरता)•अपैशुनम् (apaiśunam)=अपैशुन (कसैको कुरा नकाट्नु, चुक्ली वा निन्दा नगर्नु)•दया भूतेषु (dayā bhūteṣu)=सम्पूर्ण प्राणीहरूप्रति असीम दया र करुणा•अलोलुप्त्वम् (aloluptvam)=अलोलुपता (इन्द्रियका भोगहरू देख्दा पनि मनमा लोभ वा लालसा नजाग्नु)•मार्दवम् (mārdavam)=कोमलता (हृदयको मृदुता र नम्रता)•ह्रीः (hrīḥ)=लज्जा (अनुचित, अधार्मिक वा अमर्यादित काम गर्न हिचकिचाहट वा संकोच हुनु)•अचापलम् (acāpalam)=अचपलता (व्यर्थको चञ्चलता नहुनु, गम्भीरता)

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— अहिंसा (कसैलाई चोट नपुर्‍याउनु), सत्य, अक्रोध (रिस नगर्नु), स्वार्थको त्याग, मनको शान्ति, कसैको कुरा नकाट्नु (अपैशुन), समस्त प्राणीहरूमाथि अगाध दया, भोगहरूमा लोभ नहुनु (अलोलुपता), हृदयको कोमलता (मार्दव), अनुचित काम गर्न लज्जाबोध (ह्री) र व्यर्थको चञ्चलता नहुनु (अचापल)— यी सबै दैवी गुणहरू हुन्।

महाभारतको परिस्थिति

दैवी सद्गुणहरूको पुष्पगुच्छा: मानवीय संवेदनाको पराकाष्ठा

श्रीकृष्णले यहाँ मानिसको आन्तरिक चरित्रलाई सुगन्धित बनाउने ११ वटा अद्भुत गुणहरू प्रस्तुत गर्नुभएको छ: - अहिंसा, सत्य र अक्रोध: यी तीन सद्गुण धर्मका तीन खुट्टा हुन्। - अपैशुनम्: पीठ पछाडि अरूको कुरा काट्ने, निन्दा गर्ने वा पोल लगाउने बानीले समाजमा सबैभन्दा ठूलो विष घोल्छ। महाभारतमा शकुनिले यही पैशुन (चुक्ली) गरेर पाण्डव र कौरवबीच युद्धको आगो बालेका थिए। त्यसको विपरीत गुण हो 'अपैशुनम्'। - दया भूतेषु: पाण्डवहरू अज्ञातवास र वनवासमा रहँदा पनि मृग, पशुपक्षी र ऋषिका आश्रमहरूमा करुणाका साथ प्रस्तुत हुन्थे। - ह्रीः: यो कुनै कमजोर लज्जा होइन; यो त गलत, नीच वा अधार्मिक काम गर्न खोज्दा अन्तरआत्मामा लाग्ने पवित्र संकोच (Moral Conscience) हो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ कि यी गुणहरूले मनुष्यलाई देवतातुल्य बनाउँछन्।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सामाजिक र मानसिक स्वच्छता: निन्दा र रिसको विषबाट मुक्ति (Cleansing Gossip and Anger)

हाम्रो दिनको कति धेरै ऊर्जा व्यर्थको गफगाफ, अरूको आलोचना र रिसमा नष्ट हुन्छ? 1. 'अपैशुन' को अभ्यास (Stop Gossip): - जब हामी कसैको कुरा काट्छौं वा आलोचना गर्छौं, हामी वास्तवमा उसको नकारात्मक ऊर्जालाई आफ्नै चित्तभित्र तानिरहेका हुन्छौं। - अरूको निन्दा गर्न पूर्ण रूपले बन्द गर्नुहोस्; यदि कसैको राम्रो भन्न सकिँदैन भने मौन बस्नुहोस्। 2. 'अक्रोध' र 'मार्दव' (Gentleness): - मानिसहरू सोच्दछन् कि कडा र रिसाहा बन्दा मात्र संसारमा धाक जम्छ। - तर सत्य यो हो कि रिसाहा मानिस भित्रबाट अत्यन्त कमजोर र डराएको हुन्छ। साँचो बलवान् त त्यो हो, जो कठोर परिस्थितिमा पनि कोमल, दयालु र शान्त रहन सक्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आज दिनभर कसैको पनि कुरा नकाट्ने (अपैशुन) र रिस उठ्दा तुरुन्तै मौन बस्ने (अक्रोध) संकल्प गर्नुहोस्। यसले तपाईंको आन्तरिक ऊर्जालाई सुरक्षित राख्नेछ।