Chapter 16 • Verse 3

अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

दैवी र आसुरी स्वभाव (आन्तरिक प्रकाश र अन्धकार)

श्रीभगवानुवाच

तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता।

भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत॥ ३॥

tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucam adroho nāti-mānitā |

bhavanti sampadaṁ daivīm abhijātasya bhārata || 3 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तेजः (tejaḥ)=तेज (आत्मबल, धर्मको प्रभाव र उदात्त व्यक्तित्व)•क्षमा (kṣamā)=क्षमा (समर्थ भएर पनि अरूका गल्ती र अपराधलाई माफ गरिदिने शक्ति)•धृतिः (dhṛtiḥ)=धृति (धैर्य, चरम विपत्तिमा पनि नआत्तिने आन्तरिक अडिगता)•शौचम् (śaucam)=शौच (बाहिरी शरीर र भित्री मनको पूर्ण पवित्रता)•अद्रोहः (adrohaḥ)=अद्रोह (कसैप्रति पनि शत्रुता वा घात गर्ने भावना नहुनु)•न-अति-मानिता (nāti-mānitā)=आफूलाई धेरै ठूलो, महान् वा पूज्य ठान्ने घमण्ड नहुनु (अति-अभिमानको अभाव)•भवन्ति (bhavanti)=हुन्छन्•सम्पदम् दैवीम् (sampadaṁ daivīm)=दैवी सम्पदा (दिव्य गुणहरूलाई लिएर)•अभिजातस्य (abhijātasya)=जन्म लिएका पुरुषका यी स्वाभाविक लक्षणहरू•भारत (bhārata)=हे भरतवंशी अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे भरतवंशी अर्जुन! तेज (आत्मबल), क्षमा, धैर्य (धृति), बाहिरी-भित्री पवित्रता (शौच), कसैसँग शत्रुता वा विश्वासघात नगर्नु (अद्रोह) र आफूलाई धेरै ठूलो ठान्ने अहङ्कार नहुनु (नातिमानिता)— यी सबै दैवी सम्पदा (दिव्य संस्कार) लिएर जन्मिएका पुरुषका लक्षणहरू हुन्।

महाभारतको परिस्थिति

दैवी सम्पदाको पूर्णता: २६ दिव्य सद्गुणहरूको उपसंहार

श्लोक १, २ र ३ मिलाएर श्रीकृष्णले कुल २६ वटा दैवी गुणहरूको पूर्ण चित्र कोर्नुभएको छ। यस तेस्रो श्लोकमा उल्लिखित गुणहरू विशेष गरी वीर र धर्मात्माहरूका लागि हुन्: 1. तेज र क्षमा: महाभारतमा युधिष्ठिर क्षमाका मूर्ति थिए। जब जयद्रथले द्रौपदीको अपहरण गर्ने दुस्साहस गर्यो र भीम-अर्जुनले उसलाई पक्रेर मारेन खोजे, तब युधिष्ठिरले उसलाई प्राणदान दिए— यो 'क्षमा' थियो। 2. धृतिः: १२ वर्षसम्म जङ्गलमा भोकभोकै र कष्टमा बस्दा पनि पाण्डवहरूले आफ्नो धर्म छोडेनन्— यो 'धृति' (धैर्य) थियो। 3. नातिमानिता: अर्जुनले तीनै लोकलाई जित्ने अस्त्र पाए तापनि श्रीकृष्णको अगाडि नतमस्तक भएर सारथिको सेवा स्वीकार गरे— यो निरभिमानता थियो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "हे भारत! यी २६ गुणहरू जसको जीवनमा छन्, ऊ संसारको कोलाहलमा रहेर पनि साक्षात् देवता समान हुन्छ।"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

क्षमा, धैर्य र अहंकारको समाप्ति (Forgiveness, Resilience, and Humility)

आधुनिक जीवनमा यी तीन गुणहरू मानसिक स्वास्थ्यका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छन्: 1. क्षमा (Forgiveness): - कसैले तपाईंलाई धोका दियो वा अपमान गर्यो भने मनमा बदलाको भावना पाल्नु भनेको 'आफैं विष पिएर अरू मर्ने आशा गर्नु' जस्तै हो। - क्षमा अरूको लागि होइन, आफ्नो मानसिक शान्तिको लागि दिनुपर्छ। 2. धृति (Mental Resilience): - जीवनमा जब असफलता, परीक्षामा गडबडी वा आर्थिक संकट आउँछ, तब नआत्तिईकन शान्त भएर समाधान खोज्ने शक्ति नै 'धैर्य' हो। 3. नातिमानिता (Humility): - जतिसुकै सफल हुनुहोस्, तर जमिन नछोड्नुहोस्। अहंकारले मानिसलाई अन्धो बनाउँछ, तर नम्रताले हृदयमा परमात्माको बास गराउँछ।

व्यावहारिक सूत्र :

यदि कसैप्रति मनमा पुरानो रिस वा बदलाको गाँठो छ भने, आजै त्यसलाई मनमनै क्षमा गरिदिनुहोस्। आफ्नो धैर्य र नम्रतालाई कहिल्यै गुम्न नदिनुहोस्।