Chapter 16 • Verse 4

अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

दैवी र आसुरी स्वभाव (आन्तरिक प्रकाश र अन्धकार)

श्रीभगवानुवाच

दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च।

अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥ ४॥

dambho darpo 'bhimānaś ca krodhaḥ pāruṣyam eva ca |

ajñānaṁ cābhijātasya pārtha sampadam āsurīm || 4 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

दम्भः (dambhaḥ)=दम्भ (ढोँग, पाखण्ड वा आफूलाई धार्मिक/असल देखाउने बाहिरी देखावटीपन)•दर्पः (darpaḥ)=दर्प (धन, पद वा शक्तिको घमण्डले अरूलाई हेप्ने वृत्ति)•अभिमानः (abhimānaḥ)=अभिमान (अत्यधिक आत्म-प्रशंसा वा अहंकार)•च (ca)=र•क्रोधः (krodhaḥ)=क्रोध (रिस वा उत्तेजना)•पारुष्यम् (pāruṣyam)=पारुष्य (कठोरता, निर्दयता र बचनको तीखोपन/गालीगलौज)•एव च (eva ca)=तथा•अज्ञानम् (ajñānam)=अज्ञान (कर्तव्य र अकर्तव्यको विवेक नहुनु)•च (ca)=र•अभिजातस्य (abhijātasya)=लिएर जन्मिएका मानिसका लक्षण हुन्•पार्थ (pārtha)=हे पृथानन्दन अर्जुन!•सम्पदम् आसुरीम् (sampadam āsurīm)=आसुरी सम्पदा (राक्षसी अवगुण)

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे पृथानन्दन अर्जुन! दम्भ (ढोँग वा पाखण्ड), दर्प (घमण्ड), अभिमान, क्रोध (रिस), पारुष्य (कठोरता एवं बोलीको तीखोपन) र अज्ञान— यी सबै आसुरी सम्पदा (दानवी अवगुण) लिएर जन्मिएका मानिसका स्वाभाविक लक्षणहरू हुन्।

महाभारतको परिस्थिति

आसुरी सम्पदाका ६ महाविष: दुर्योधन र कंसको मानसिकता

दैवी गुणहरूको वर्णन गरेपछि श्रीकृष्णले यहाँ आसुरी प्रवृत्तिका ६ वटा मुख्य अवगुणहरू प्रस्तुत गर्नुभएको छ: १. दम्भ: भित्र कपट भए पनि बाहिरबाट धर्मात्मा र महान् देखिन खोज्नु (Hypocrisy)। २. दर्प: धन, सेना र राज्यको नशामा चुर हुनु (Arrogance)। ३. अभिमान: अरू कसैलाई केही नगन्ती मान्नु (Vanity)। ४. क्रोध: आफ्नो स्वार्थमा सानो ठेस लाग्नासाथ आगो ओकल्नु (Wrath)। ५. पारुष्यम्: अरूको चित्त दुखाउने कटु शब्द बोल्नु र निर्दयी व्यवहार गर्नु (Cruelty)। ६. अज्ञानम्: धर्म के हो र अधर्म के हो भन्ने कुनै होश नहुनु (Moral Ignorance)। महाभारतमा दुर्योधन, दुःशासन र कर्णको स्वभावमा यी ६ वटा आसुरी गुणहरू स्पष्ट देखिन्थे। जब द्रौपदीलाई भरी सभामा दुर्वचन बोलियो, त्यो 'पारुष्य' थियो; जब शान्तिदूत बनेका श्रीकृष्णलाई बन्दी बनाउन खोजियो, त्यो 'दर्प' र 'दम्भ' थियो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

भित्री असुरहरूको पहिचान: आधुनिक जीवनमा आसुरी प्रवृत्तिको प्रभाव (Recognizing the Inner Demon)

धेरै मानिसहरू सोच्दछन् कि 'असुर' वा 'राक्षस' भनेको सिङ उम्रेको वा डरलाग्दो दाँत भएको कुनै काल्पनिक जीव हो। तर गीता भन्छ— असुर कतै बाहिर हुँदैन, त्यो हाम्रै सोचाइ र व्यवहारको विकृति हो! 1. के मभित्र असुर छ? - जब हामी सामाजिक सञ्जालमा देखावटी जीवन देखाउँछौं (दम्भ)। - जब हामी पद वा पैसाको घमण्डमा अरूलाई होच्याउँछौं (दर्प र अभिमान)। - जब हामी परिवार वा सहकर्मीलाई तीखो र अपमानजनक शब्दले घोच्छौं (पारुष्य)। 2. सतर्कता: - यी ६ वटा अवगुणहरूले मानिसलाई ढिलो-चाँडो आफ्नै हातले आफ्नो विनाश गर्न लगाउँछन्। - आफ्नो मनलाई ऐनामा हेर्नुहोस् र यी ६ वटा विषाक्त काँडाहरूलाई एउटा-एउटा गरी उखेलेर फ्याँक्नुहोस्।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो बोलीमा ध्यान दिनुहोस्। कसैलाई पनि कठोर, घोच्ने वा अपमानजनक शब्द (पारुष्य) नबोल्नुहोस्। बाहिरी ढोँग (दम्भ) छोडेर सरल र सत्य बन्नुहोस्।