Chapter 16 • Verse 15

अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

दैवी र आसुरी स्वभाव (आन्तरिक प्रकाश र अन्धकार)

श्रीभगवानुवाच

आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया।

यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥ १५॥

āḍhyo 'bhijanavān asmi ko 'nyo 'sti sadṛśo mayā |

yakṣye dāsyāmi modiṣya ity ajñāna-vimohitāḥ || 15 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

आढ्यः (āḍhyaḥ)='म धनी (सम्पन्न) छु'•अभिजनवान् (abhijanavān)='म उच्च कुल र ठूलो खानदानको मानिस हुँ'•अस्मि (asmi)='म छु'•कः अन्यः (ko 'nyaḥ)='अरू को नै?'•अस्ति (asti)='छ?'•सदृशः (sadṛśaḥ)='मेरो समान वा म जत्तिको बराबरीको'•मया (mayā)='मसँग'•यक्ष्ये (yakṣye)='म यज्ञ गर्नेछु (मेरो नाम चम्काउन)'•दास्यामि (dāsyāmi)='म दान दिनेछु (अखबार र ब्यानरमा फोटो छाप्न)'•मोदिष्ये (modiṣye)='म मोजमस्ती र आनन्द मनाउनेछु'•इति (iti)=यस प्रकार•अज्ञान-विमोहिताः (ajñāna-vimohitāḥ)=अज्ञानताको अन्धकारले पूर्ण रूपमा भ्रमित भएका हुन्छन्

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— ती आसुरी मानिसहरू भन्दछन्: 'म अत्यन्त धनी छु र ठूलो खानदानको हुँ; मेरो बराबरी गर्ने अरू को नै छ र? म ठूलठूला यज्ञ गर्नेछु, म दान दिनेछु र मोजमस्ती मनाउनेछु!'— यस प्रकार ती मानिसहरू अज्ञानताको अन्धकारद्वारा पूर्णतया मोहित (भ्रमित) भइरहेका हुन्छन्।

महाभारतको परिस्थिति

देखावटी धर्म र कुलको घमण्ड: अज्ञानको पराकाष्ठा

श्रीकृष्णले यहाँ देखावटी धार्मिकता (Hypocritical Piety) को अचूक विश्लेषण गर्नुभएको छ। आसुर मानिस नास्तिक मात्र हुँदैन; कहिलेकाहीँ ऊ मन्दिर बनाउने, यज्ञ गर्ने र ठूलो दान दिने व्यक्ति पनि हुन सक्छ! तर उसको दान र यज्ञको पछाडि ईश्वरीय भक्ति हुँदैन; त्यहाँ हुन्छ— घमण्ड र आत्म-प्रचार: "हेर्नुहोस्, मैले कति लाख रुपैयाँ दान दिएँ! म कति ठूलो दानी हुँ!" महाभारतमा दुर्योधनले युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञको ईर्ष्यामा परेर 'वैष्णव यज्ञ' गरेका थिए। उनको उद्देश्य भगवान्‌को आराधना गर्नु थिएन; उनको उद्देश्य केवल पाण्डवहरूलाई चिढ्याउनु र आफ्नो ऐश्वर्यको धाक जमाउनु थियो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! अहंकार र कुलको दम्भ लिएर गरिएको पूजा वा दान धर्म होइन, त्यो केवल अज्ञानको नाटक (विमोहिताः) हो।" यसले धर्मको नाममा हुने पाखण्डलाई उदाङ्गो पार्दछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

दान र धर्ममा अहंकारको अन्त्य: साँचो परोपकारको मर्म (Pure Giving vs. Egoic Philanthropy)

आजकल च्यारिटी (Charity) र सामाजिक कार्यहरूमा पनि धेरैजसो यही आसुरी प्रवृत्ति देखिन्छ: - एउटा गरिबलाई १० रुपैयाँको फलफूल दिँदा पनि १० वटा क्यामेरा अगाडि राखेर फोटो खिच्ने र सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्ने! - "हेर्नुहोस्, म कति महान् छु, म दान दिन्छु!" 1. गीताको सन्देश: - यदि दानको पछाडि अहंकार, आत्म-प्रशंसा वा नाम कमाउने भोक छ भने त्यो दानले पुण्य होइन, झन् ठूलो पाप र बन्धन जन्माउँछ। 2. सात्त्विक दान के हो? - "दायाँ हातले दिँदा बायाँ हातलाई पनि थाहा नहोस्!" - 'दास्यामि' (मैले दिएँ) भन्ने अहङ्कार नराख्नुहोस्। ईश्वरको सम्पत्ति ईश्वरकै सन्तानलाई सुम्पिएको हो भन्ने नम्र भाव राख्नुहोस्।

व्यावहारिक सूत्र :

जब कसैलाई सहयोग वा दान गर्नुहुन्छ, कसैलाई पनि नबताउनुहोस् र कुनै प्रशंसाको आशा नराख्नुहोस्। निःस्वार्थ र गोप्य रूपमा गरिएको सेवाले मात्र आत्मालाई पवित्र बनाउँछ।