ॐअध्याय 16श्लोक 14
Chapter 16 • Verse 14

अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

दैवी र आसुरी स्वभाव (आन्तरिक प्रकाश र अन्धकार)

श्रीभगवानुवाच

असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि।

ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी॥ १४॥

asau mayā hataḥ śatrur haniṣye cāparān api |

īśvaro 'ham ahaṁ bhogī siddho 'haṁ balavān sukhī || 14 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

असौ (asau)=त्यो एउटा•मया (mayā)=मैले•हतः (hataḥ)=मारिदिएँ वा खत्तम पारें•शत्रुः (śatruḥ)=शत्रुलाई•हनिष्ये (haniṣye)=म नष्ट गर्नेछु वा मार्नेछु•च (ca)=र•अपरान् अपि (aparān api)=अन्य बाँकी शत्रुहरूलाई पनि•ईश्वरः अहम् (īśvaro 'ham)='म नै मालिक (ईश्वर/राजा) हुँ!'•अहम् भोगी (ahaṁ bhogī)='म नै सबै ऐश्वर्य भोग्ने भोगी हुँ!'•सिद्धः अहम् (siddho 'ham)='म नै सम्पूर्ण सिद्ध (सफल) व्यक्ति हुँ!'•बलवान् (balavān)='म नै सबैभन्दा शक्तिशाली हुँ!'•सुखी (sukhī)='म नै सबैभन्दा सुखी मानिस हुँ!'

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— ती आसुरी मानिसहरू घमण्ड गर्छन्: 'त्यो मेरो शत्रुलाई मैले मारिदिएँ र ती अरू शत्रुहरूलाई पनि म समाप्त पारिदिनेछु! म नै यहाँको मालिक (ईश्वर) हुँ, म नै भोगी हुँ, म नै सबै कुरामा सफल (सिद्ध) छु, म नै परम शक्तिशाली र म नै सुखी हुँ!'

महाभारतको परिस्थिति

महा-अहंकारको उन्माद: 'ईश्वरोऽहम्' को भ्रम

श्रीकृष्णले यहाँ चरम अहंकार र तानाशाह मानसिकता (Megalomania) को पर्दाफास गर्नुभएको छ। आसुर मानिसले आफ्नो शक्ति र सफलताको मातमा ईश्वरलाई नै चुनौती दिन्छ: "ईश्वरोऽहम्— म नै ईश्वर हुँ! म नै सर्वेसर्वा हुँ! म कसैको नियम मान्दिनँ!" महाभारतमा कंश, हिरण्यकशिपु र दुर्योधन यसै अहंकारको चरममा पुगेका थिए: - हिरण्यकशिपुले आदेश दिएको थियो— "विष्णुको होइन, मेरो पूजा गर, किनभने म नै ईश्वर हुँ!" - दुर्योधनले श्रीकृष्णको शान्ति प्रस्ताव अस्वीकार गर्दै भनेका थिए— "म पाण्डवहरूलाई सियोको टुप्पो जति जमिन पनि दिन्नँ, म युद्धमा ती सबैलाई मार्नेछु!" तर इतिहास साक्षी छ— जब मानिसले आफूलाई 'ईश्वर' ठान्न थाल्छ, उसको पतन र महाविनाश केही पाइला टाढा मात्र हुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आत्ममुग्धता (Narcissism) र अहंकारको पतन (Overcoming Narcissism and Superiority Complex)

मनोविज्ञानमा यसलाई 'Malignant Narcissism' वा चरम आत्ममुग्धता भनिन्छ: - "म सबैभन्दा जान्ने हुँ, मैले जे भनें त्यही नियम हो, मेरा विरोधीहरूलाई म समाप्त पार्छु!" 1. अहंकारको भ्रम: - जब मानिसले सानो सफलता वा पद पाउँछ, उसलाई लाग्छ कि उसले सारा ब्रह्माण्ड जित्यो। - तर एउटा सानो भाइरस वा एक थोपा रगतको थक्का (Blood clot) ले मानिसको सम्पूर्ण शक्ति एक सेकेन्डमै माटोमा मिलाइदिन सक्छ! 2. नम्रताको शक्ति: - साँचो बुद्धिमान् मानिस जति सफल हुन्छ, उति नै नम्र हुन्छ। - ऊ भन्छ— "म ईश्वर होइन, म त केवल ईश्वरको एक सानो सेवक हुँ। यो शक्ति र सफलता मलाई अरूको सेवा गर्न दिइएको हो, घमण्ड गर्न होइन।"
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो सफलतामा कहिल्यै घमण्ड नगर्नुहोस्। कसैलाई होच्याउने वा बदला लिने विचार मनमा आउनासाथ सम्झनुहोस्— 'सबै शक्ति ईश्वरको हो, म केवल एक माध्यम हुँ।' सधैं नम्र रहनुहोस्।