अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

यस श्लोकका साथ श्रीमद्भगवद्गीताको सोह्रौं अध्याय 'दैवासुरसम्पद्विभागयोग' सम्पन्न हुन्छ। यहाँ श्रीकृष्णले अर्जुनको सबैभन्दा ठूलो द्विविधाको अन्तिम समाधान दिनुभएको छ। अर्जुन कुरुक्षेत्रमा आफ्नै मनका संवेग, भावना र ममताका भरमा निर्णय लिन खोजिरहेका थिए: "म आफ्ना आफन्तहरूलाई मार्दिनँ, म युद्ध छोडेर भिक्षा माग्छु!" श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिम्रो व्यक्तिगत मन, ममता वा रिस निर्णयको आधार बन्न सक्दैन। के कर्तव्य हो र के अकर्तव्य हो— त्यसको निर्णय गर्न शास्त्र (धर्मशास्त्र, विवेक र ईश्वरीय मर्यादा) नै तिम्रो अन्तिम कम्पास (प्रमाण) हुनुपर्छ। शास्त्र भन्छ— आततायीहरूलाई दण्ड दिनु र निर्दोषहरूको रक्षा गर्नु क्षत्रियको परम धर्म हो। त्यसैले तिमी आफ्नो व्यक्तिगत ममता त्यागेर शास्त्रसम्मत धर्मयुद्धमा उठ!" यो उपदेशले अर्जुनलाई भावनाको अन्धोपनाबाट उठाएर कर्तव्यको स्पष्ट मार्गमा दृढ गराउँछ।

जीवनका कठिन परिस्थितिहरूमा हामी प्रायः आफ्ना भावनाहरू (Emotions) को भरमा निर्णय लिन्छौं: - कहिले रिसको झोंकमा निर्णय गर्छौं, कहिले मोह वा डरको भरमा। - र पछि जीवनभर पश्चात्ताप गर्छौं! 1. सिद्धान्तको कम्पास (The Moral Compass): - जब समुन्द्रमा ठूलो आँधी आउँछ, तब जहाजको क्याप्टेनले छालहरू हेरेर होइन, 'कम्पास' (Compass) हेरेर जहाज हाँक्छ। - जीवनको आँधीमा पनि तपाईंका भावनाहरू छाल हुन्, तर 'शास्त्र र विवेकका शाश्वत सिद्धान्तहरू' नै त्यो कम्पास हुन्। 2. जब तपाईं सत्य, न्याय, धर्म र मर्यादाको कम्पास हेरेर निर्णय लिनुहुन्छ, तब तपाईंको जीवनको जहाज कुनै पनि आँधीमा कहिल्यै डुब्दैन।