Chapter 16 • Verse 23

अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

दैवी र आसुरी स्वभाव (आन्तरिक प्रकाश र अन्धकार)

श्रीभगवानुवाच

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः।

न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥ २३॥

yaḥ śāstra-vidhim utsṛjya vartate kāma-kārataḥ |

na sa siddhim avāpnoti na sukhaṁ na parāṁ gatim || 23 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यः (yaḥ)=जुन मनुष्यले•शास्त्र-विधिम् (śāstra-vidhim)=शास्त्रका नियम, मर्यादा र विधानहरूलाई•उत्सृज्य (utsṛjya)=त्यागेर (उल्लंघन गरेर)•वर्तते (vartate)=आचरण गर्दछ वा मनपरी चल्छ•काम-कारतः (kāma-kārataḥ)=आफ्नो मनमौजी इच्छा र वासनाको आवेगमा परेर•न (na)=न त•सः (saḥ)=त्यस मानिसले•सिद्धिम् (siddhim)=कुनै वास्तविक सफलता वा आत्म-सिद्धि•अवाप्नोति (avāpnoti)=प्राप्त गर्दछ•न सुखम् (na sukham)=न वास्तविक सुख-शान्ति पाउँछ•न पराम् गतिम् (na parāṁ gatim)=र न परम गति (मोक्ष) नै प्राप्त गर्दछ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तर जुन मानिसले शास्त्रका नियम र मर्यादाहरूलाई त्यागेर केवल आफ्नो मनमौजी इच्छा र वासनाको पछि लागेर आचरण गर्दछ, उसले न त कुनै वास्तविक सिद्धि (सफलता) प्राप्त गर्न सक्छ, न यस लोकमा सुख पाउँछ, र न त परम गति (मोक्ष) नै प्राप्त गर्न सक्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

मनमौजी आचरणको विफलता: मर्यादा बिनाको विनाश

श्रीकृष्णले यहाँ अनुशासन र मर्यादाको अनिवार्यता प्रस्तुत गर्नुभएको छ। 'शास्त्रविधिम् उत्सृज्य वर्तते कामकारतः'— यसको अर्थ हो: "नियम, कानून, मर्यादा र आध्यात्मिक मार्गदर्शनलाई लत्याएर केवल आफ्ना मनका लहड र कामवासनाका भरमा जे मन लाग्यो त्यही गर्नु।" कुरुक्षेत्रमा दुर्योधन यसै मनमौजी प्रवृत्तिका शिकार थिए। उनले कुलका ज्येष्ठ भीष्म, पितामह, गुरु द्रोण र स्वयं भगवान् श्रीकृष्णका उपदेशलाई लत्याए— "म कसैको उपदेश मान्दिनँ, म मेरो इच्छाअनुसार चल्छु!" परिणाम के भयो? न उनले युद्धमा सिद्धि (विजय) पाए, न जीवनमा सुख पाए, र न त मृत्युपछि परम गति नै! श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! युद्ध मैदान होस् वा जीवनको रङ्गमञ्च, जबसम्म तिमी मर्यादा र नियमको सीमामा बाँधिँदैनौ, तबसम्म कुनै पनि सफलता प्राप्त हुन सक्दैन।"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अनुशासन बिनाको स्वतन्त्रता अराजकता हो (Discipline is Freedom)

आजको आधुनिक समाजमा धेरै मानिसहरू सोच्दछन्— "म जे मन लाग्छ त्यही गर्छु, नियमहरू मेरो लागि होइनन् (यही कामकारतः हो)!" तर गहिरिएर विचार गर्नुहोस्: 1. नियम बिनाको जीवन: - यदि ट्राफिक नियम मानिएन भने सडकमा दुर्घटना हुन्छ। - यदि खानपिन र सुत्ने नियम मानिएन भने शरीरमा क्यान्सर वा मुटुरोग हुन्छ। - यदि नैतिकताको नियम मानिएन भने मानसिक रोग र पारिवारिक विनाश हुन्छ। 2. शास्त्रको वास्तविक अर्थ: - 'शास्त्र' भनेको केवल पुरानो पुस्तक होइन; यो त जीवन बाँच्ने वैज्ञानिक आचारसंहिता (Manual for Life) हो। - जसले नियम र अनुशासनको मर्यादाभित्र बसेर काम गर्छ, ऊ मात्र साँचो अर्थमा सफल, सुखी र शान्त बन्दछ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मनका क्षणिक लहड वा आवेगमा परेर नियम र मर्यादा नतोड्नुहोस्। दैनिक जीवनमा अनुशासन र उच्च नैतिक मूल्यहरूलाई कडाइका साथ पालना गर्नुहोस्।