अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

श्रीकृष्णले अघिल्लो श्लोकमा नरकका तीन ढोका देखाउनुभयो, अब यहाँ ती ढोका बन्द गर्दा खुल्ने मोक्षको दिव्य ढोका देखाउनुभएको छ। कुरुक्षेत्रमा युधिष्ठिरलाई जब यक्षले प्रश्न गरेका थिए: "के त्यागेर मानिस सर्वप्रिय हुन्छ? के त्यागेर मानिस शोक गर्दैन? र के त्यागेर मानिस धनी हुन्छ?" युधिष्ठिरले उत्तर दिएका थिए: "मानं हित्वा प्रियो भवति, क्रोधं हित्वा न शोचति। कामं हित्वाऽर्थवान् भवति, लोभं हित्वा सुखी भवेत्॥" (घमण्ड त्यागेर मानिस सबैको प्रिय हुन्छ, क्रोध त्यागेर शोकमुक्त हुन्छ, वासना त्यागेर वास्तविक धनी हुन्छ, र लोभ त्यागेर साँचो सुखी हुन्छ!) श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ: "हे कौन्तेय! जब यी तीन कालो ढोकाहरू बन्द हुन्छन्, तब मानिसको चेतनामा आत्म-कल्याण (श्रेय) को दिव्य सूर्य उदाउँछ र ऊ सोझै परम गतिमा पुग्दछ।" यो उपदेशले मानिसलाई आध्यात्मिक विजयको स्पष्ट मार्गचित्र दिन्छ।

कठोपनिषद्मा दुईवटा मार्ग बताइएका छन्— 'प्रेय' (Pleasant/तत्काल मीठो लाग्ने तर अन्त्यमा विष बन्ने) र 'श्रेय' (Good/सुरुमा औषधि जस्तो तीतो तर अन्त्यमा अमृत बन्ने)। 1. काम, क्रोध र लोभ 'प्रेय' का बाटो हुन्: - रिस पोख्दा एकछिन आनन्द आउला, लोभ गर्दा केही पैसा थुप्रिएला, वासनामा लाग्दा केही बेर रमाइलो होला; तर अन्त्यमा त्यसले जीवन ध्वस्त पार्छ। 2. जब तपाईं यी तीनलाई त्याग्नुहुन्छ: - तपाईंको विवेक जाग्छ र तपाईं 'श्रेय' (आत्म-कल्याण) को मार्गमा लाग्नुहुन्छ। - तपाईंको ध्यान अरूको भलाइ, आत्म-साधना र ध्यानमा लाग्छ। - र तपाईं यसै जीवनमा सर्वोच्च शान्ति र मोक्ष (परम गति) प्राप्त गर्नुहुन्छ।