ॐअध्याय 16श्लोक 22
Chapter 16 • Verse 22

अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

दैवी र आसुरी स्वभाव (आन्तरिक प्रकाश र अन्धकार)

श्रीभगवानुवाच

एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः।

आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥ २२॥

etair vimuktaḥ kaunteya tamo-dvārais tribhir naraḥ |

ācaraty ātmanaḥ śreyas tato yāti parāṁ gatim || 22 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

एतैः (etaiḥ)=यी•विमुक्तः (vimuktaḥ)=पूर्ण रूपमा मुक्त भएको•कौन्तेय (kaunteya)=हे कुन्तीपुत्र अर्जुन!•तमः-द्वारैः (tamo-dvāraiḥ)=अन्धकार (नरक) का ढोकारूपी•त्रिभिः (tribhiḥ)=तीनवटै दुर्गुणहरू (काम, क्रोध र लोभ) बाट•नरः (naraḥ)=मनुष्यले•आचरति (ācarati)=आचरण गर्दछ•आत्मनः (ātmanaḥ)=आफ्नै आत्माको•श्रेयः (śreyaḥ)=परम कल्याण (श्रेय)•ततः (tataḥ)=त्यसपछि (त्यस आचरणको फलस्वरूप)•याति (yāti)=प्राप्त गर्दछ•पराम् गतिम् (parāṁ gatim)=परम गति (सर्वोच्च मोक्ष/मुक्ति) लाई

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे कुन्तीपुत्र अर्जुन! अन्धकार (नरक) का यी तीन ढोकाहरू (काम, क्रोध र लोभ) बाट पूर्ण रूपले मुक्त भएको मानिसले आफ्नो आत्माको परम कल्याण (श्रेय) का लागि आचरण गर्दछ, र त्यसैको फलस्वरूप ऊ परम गति (सर्वोच्च मोक्ष) लाई प्राप्त गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

परम श्रेयको मार्ग: तीनै ढोकाहरू बन्द भएपछिको उज्यालो

श्रीकृष्णले अघिल्लो श्लोकमा नरकका तीन ढोका देखाउनुभयो, अब यहाँ ती ढोका बन्द गर्दा खुल्ने मोक्षको दिव्य ढोका देखाउनुभएको छ। कुरुक्षेत्रमा युधिष्ठिरलाई जब यक्षले प्रश्न गरेका थिए: "के त्यागेर मानिस सर्वप्रिय हुन्छ? के त्यागेर मानिस शोक गर्दैन? र के त्यागेर मानिस धनी हुन्छ?" युधिष्ठिरले उत्तर दिएका थिए: "मानं हित्वा प्रियो भवति, क्रोधं हित्वा न शोचति। कामं हित्वाऽर्थवान् भवति, लोभं हित्वा सुखी भवेत्॥" (घमण्ड त्यागेर मानिस सबैको प्रिय हुन्छ, क्रोध त्यागेर शोकमुक्त हुन्छ, वासना त्यागेर वास्तविक धनी हुन्छ, र लोभ त्यागेर साँचो सुखी हुन्छ!) श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ: "हे कौन्तेय! जब यी तीन कालो ढोकाहरू बन्द हुन्छन्, तब मानिसको चेतनामा आत्म-कल्याण (श्रेय) को दिव्य सूर्य उदाउँछ र ऊ सोझै परम गतिमा पुग्दछ।" यो उपदेशले मानिसलाई आध्यात्मिक विजयको स्पष्ट मार्गचित्र दिन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

प्रेय र श्रेयको विवेक: क्षणिक सुख कि शाश्वत कल्याण? (The Pursuit of Ultimate Good)

कठोपनिषद्मा दुईवटा मार्ग बताइएका छन्— 'प्रेय' (Pleasant/तत्काल मीठो लाग्ने तर अन्त्यमा विष बन्ने) र 'श्रेय' (Good/सुरुमा औषधि जस्तो तीतो तर अन्त्यमा अमृत बन्ने)। 1. काम, क्रोध र लोभ 'प्रेय' का बाटो हुन्: - रिस पोख्दा एकछिन आनन्द आउला, लोभ गर्दा केही पैसा थुप्रिएला, वासनामा लाग्दा केही बेर रमाइलो होला; तर अन्त्यमा त्यसले जीवन ध्वस्त पार्छ। 2. जब तपाईं यी तीनलाई त्याग्नुहुन्छ: - तपाईंको विवेक जाग्छ र तपाईं 'श्रेय' (आत्म-कल्याण) को मार्गमा लाग्नुहुन्छ। - तपाईंको ध्यान अरूको भलाइ, आत्म-साधना र ध्यानमा लाग्छ। - र तपाईं यसै जीवनमा सर्वोच्च शान्ति र मोक्ष (परम गति) प्राप्त गर्नुहुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

हरेक निर्णय लिँदा सोध्नुहोस्— 'यो तत्कालको रमाइलो (प्रेय) हो कि दीर्घकालीन कल्याण (श्रेय)?' सधैं आफ्नो आत्माको श्रेयको बाटो रोज्नुहोस्।