Chapter 16 • Verse 21

अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

दैवी र आसुरी स्वभाव (आन्तरिक प्रकाश र अन्धकार)

श्रीभगवानुवाच

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः।

कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत्॥ २१॥

tri-vidhaṁ narakasyedaṁ dvāraṁ nāśanam ātmanaḥ |

kāmaḥ krodhas tathā lobhas tasmād etat trayaṁ tyajet || 21 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

त्रि-विधम् (tri-vidham)=तीन प्रकारका•नरकस्य (narakasya)=नरकका•इदम् (idam)=यी•द्वारम् (dvāram)=ढोकाहरू हुन्•नाशनम् (nāśanam)=नाश गर्ने (पतन गराउने)•आत्मनः (ātmanaḥ)=आफ्नै आत्मालाई•कामः (kāmaḥ)=काम (अनियन्त्रित कामवासना/इच्छा)•क्रोधः (krodhaḥ)=क्रोध (रिस वा आक्रोस)•तथा (tathā)=र त्यसैगरी•लोभः (lobhaḥ)=लोभ (लालच)•तस्मात् (tasmāt)=त्यसकारण•एतत् त्रयम् (etat trayam)=यी तीनै दुर्गुणहरूलाई•त्यजेत् (tyajet)=मानिसले तुरुन्तै त्याग गरिदिनुपर्दछ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— काम (वासना), क्रोध (रिस) र लोभ (लालच)— यी तीनवटा आफ्नै आत्माको विनाश गर्ने नरकका ढोकाहरू हुन्; त्यसकारण बुद्धिमान् मानिसले यी तीनै दुर्गुणहरूलाई तुरुन्तै त्याग गरिदिनुपर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

नरकका तीन महा-द्वार: काम, क्रोध र लोभ

यो श्रीमद्भगवद्गीताको सबैभन्दा प्रसिद्ध, अचूक र क्रान्तिकारी श्लोकहरूमध्ये एक हो। भगवान् श्रीकृष्णले संसारका सम्पूर्ण पाप, अपराध, युद्ध र दुःखहरूको मूल जरालाई केवल तीन शब्दमा समेटिदिनुभएको छ— १. काम (Lust/Greed of senses): जब मनमा कुनै वस्तु वा व्यक्तिको अनैतिक भोग गर्ने तीव्र भोक जाग्छ। २. क्रोध (Anger): जब त्यो कामवासनाको बाटोमा कसैले बाधा पुर्‍याउँछ, तब रिस र ज्वाला दन्किन्छ। ३. लोभ (Greed): जब केही पाएपछि अझै धेरै थुपार्ने अन्धो लालच जाग्छ। महाभारतको महाविनाश यसै त्रिमूर्तिबाट भएको थियो: - दुर्योधन र शकुनिसँग राज्यको 'लोभ' थियो। - पाण्डवहरूलाई नष्ट गर्ने 'क्रोध' थियो। - र द्रौपदीलाई भरी सभामा अपमानित गर्ने 'काम' थियो। यसै तीन ढोकाबाट पसेर सम्पूर्ण कौरव वंश नरकमा पुग्यो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! यी तीन चोरहरूलाई तिम्रो मनको ढोकाबाट तुरुन्तै बाहिर निकाल, किनभने यिनले तिम्रो आत्माको सम्पूर्ण शान्ति र विवेकलाई लुटिदिनेछन्।" यो उपदेशले मानिसलाई आत्म-विनाशबाट जोगाउने महा-मन्त्र प्रदान गर्दछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मानसिक नरकका तीन चोरहरूलाई चिन्नु (The Three Poisons of the Mind)

मनोविज्ञान र आधुनिक न्यूरोसाइन्सले पनि प्रमाणित गरेको छ कि मानिसको मानसिक सन्तुलन बिगार्ने तीन प्रमुख विषहरू नै यी हुन्: 1. काम (Uncontrolled Desires): यसले डोपामाइन (Dopamine) को लत लगाउँछ र मानिसलाई कहिल्यै तृप्त हुन दिँदैन। 2. क्रोध (Anger/Rage): यसले कोर्टिसोल (Cortisol) र एड्रेनालिन बढाएर रक्तचाप, मुटु र निर्णय क्षमता नष्ट गर्छ। 3. लोभ (Greed/Hoarding): यसले मानिसलाई सधैं असुरक्षित, ईर्ष्यालु र कङ्गाल महसुस गराउँछ। - जब तपाईंको मनमा रिस उठ्छ वा लोभ जाग्छ, तुरुन्तै सतर्क हुनुहोस्— "नरकको ढोका खुल्न लाग्यो!" - तुरुन्तै त्यो ढोका बन्द गर्नुहोस्। कामलाई प्रेममा बदल्नुहोस्, क्रोधलाई क्षमामा बदल्नुहोस्, र लोभलाई दान एवं सन्तुष्टिमा बदल्नुहोस्।

व्यावहारिक सूत्र :

दिनमा जब-जब अत्यधिक वासना, रिस वा लोभको आवेग आउँछ, सम्झनुहोस्— 'यो मेरो आत्म-विनाशको बाटो हो।' तुरुन्तै ३ पटक गहिरो श्वास लिनुहोस् र ती तीनै दुर्गुणलाई अस्वीकार गर्नुहोस्।