Chapter 17 • Verse 16

अध्याय 17 : श्रद्धात्रयविभागयोग

श्रद्धा, भोजन र त्यागका तीन प्रकार

श्रीभगवानुवाच

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः।

भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥ १६॥

manaḥ-prasādaḥ saumyatvaṁ maunam ātma-vinigrahaḥ |

bhāva-saṁśuddhir ity etat tapo mānasam ucyate || 16 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

मनः-प्रसादः (manaḥ-prasādaḥ)=मनको प्रसन्नता (चित्तको शान्ति र आनन्द)•सौम्यत्वम् (saumyatvam)=सौम्यता (शान्त, सरल र कोमल स्वभाव)•मौनम् (maunam)=मौन (व्यर्थका विचारहरू शान्त हुनु वा आत्म-मनन)•आत्म-विनिग्रहः (ātma-vinigrahaḥ)=मनलाई पूर्ण वशमा राख्नु (आत्म-नियन्त्रण)•भाव-संशुद्धिः (bhāva-saṁśuddhiḥ)=र अन्तःकरणका भावहरूको पूर्ण शुद्धि (निष्कपटता)•इति एतत् (ity etat)=यी सबैलाई•तपः मानसम् (tapo mānasam)=मानसिक तपस्या•उच्यते (ucyate)=भनिन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— मनको प्रसन्नता (शान्ति), सौम्य स्वभाव, मौन (मनको एकान्त मनन), मनको आत्म-नियन्त्रण र आन्तरिक भावहरूको पूर्ण शुद्धि— यी सबैलाई 'मानसिक तपस्या' (मानसं तपः) भनिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

मानसिक तपस्या: सबैभन्दा सूक्ष्म र शक्तिशाली साधना

शरीर र वाणीको तपस्यापछि श्रीकृष्णले यहाँ सबैभन्दा उच्च कोटिको तपस्या— 'मानसिक तपस्या' को रहस्य खोल्नुभएको छ। शरीरलाई स्थिर राख्न सकिएला, जिब्रोलाई जबरजस्ती चुप लगाउन सकिएला; तर भित्री मनमा चलिरहेको विचारको कोलाहललाई कसरी शान्त पार्ने? श्रीकृष्णले मानसिक तपस्याका पाँचवटा सूत्र दिनुभएको छ: १. मनःप्रसादः: हरेक परिस्थितिमा मनलाई खुसी, शान्त र कृतज्ञ राख्नु। २. सौम्यत्वम्: अरूको भलाइ सोच्ने कोमल स्वभाव। ३. मौनम्: केवल मुख बन्द गर्नु मात्र होइन, मनभित्रका गुनासा र व्यर्थ विचारहरूलाई शान्त पारेर मौन बस्नु। ४. आत्मविनिग्रहः: मनलाई नकारात्मकतातर्फ जानबाट रोकेर सही दिशातर्फ मोड्नु। ५. भावसंशुद्धिः: मनमा कुनै कपट, ईर्ष्या वा द्वेष नराख्नु। महाभारतमा युधिष्ठिर र भीष्मको मन यसै मानसिक तपस्यामा प्रतिष्ठित थियो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आन्तरिक मौन र मानसिक स्वच्छता (Cultivating Inner Silence and Serenity)

धेरै मानिसहरू मुखले मौन व्रत बस्छन्, तर हातमा डायरी लिएर लेखी-लेखी गाली गर्छन् वा इसाराले रिस पोख्छन्! के त्यो मौन हो? त्यो त केवल बाहिरी नाटक हो! 1. वास्तविक मानसिक मौन (Inner Mauna): - जब मनभित्र अरूप्रतिको गुनासो, बदलाको भावना र व्यर्थको चिन्ता शान्त हुन्छ, तब वास्तविक मौनको जन्म हुन्छ। 2. मनःप्रसाद (Cheerful Equanimity): - परिस्थिति जस्तोसुकै आओस्, आफ्नो भित्री मुस्कान र प्रसन्नतालाई गुम्न नदिनु नै मनको सबैभन्दा ठूलो तपस्या हो। - जो मानिस भित्रबाट प्रसन्न छ, उसको अगाडि संसारका सबै समस्याहरू साना लाग्न थाल्छन्।

व्यावहारिक सूत्र :

आज दिनभर कुनै पनि कुरामा झर्को नमान्ने र भित्री रूपमा प्रसन्न रहने (मनःप्रसाद) अभ्यास गर्नुहोस्। मनलाई सौम्य र शुद्ध विचारहरूमा केन्द्रित राख्नुहोस्।