Chapter 17 • Verse 15

अध्याय 17 : श्रद्धात्रयविभागयोग

श्रद्धा, भोजन र त्यागका तीन प्रकार

श्रीभगवानुवाच

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत्।

स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥ १५॥

anudvega-karaṁ vākyaṁ satyaṁ priya-hitaṁ ca yat |

svādhyāyābhyasanaṁ caiva vāṅ-mayaṁ tapa ucyate || 15 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अनुद्वेग-करम् (anudvega-karam)=कसैको चित्तलाई उद्विग्न (विचलित, दुःखी वा त्रसित) नबनाउने•वाक्यम् (vākyam)=बोली वा वचन•सत्यम् (satyam)=सत्य (यथार्थ)•प्रिय-हितम् च यत् (priya-hitaṁ ca yat)=र जुन वचन सुन्दा प्रिय लाग्ने र परिणाममा हितकारी (कल्याणकारी) हुने•स्वाध्याय-अभ्यसनम् (svādhyāya-abhyasanam)=सद्ग्रन्थहरूको नियमित स्वाध्याय (पाठ र अध्ययन) को अभ्यास•च एव (caiva)=पनि निश्चय नै•वाङ्मयम् (vāṅ-mayam)=वाणीसम्बन्धी•तपः (tapaḥ)=तपस्या•उच्यते (ucyate)=भनिन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— कसैको मनलाई विचलित वा आहत नबनाउने, सत्य, सुन्दा प्रिय लाग्ने तथा परिणाममा सबैको हित गर्ने वचन बोल्नु, तथा सद्ग्रन्थहरूको नियमित स्वाध्याय र अभ्यास गर्नु— यसलाई 'वाणीको तपस्या' (वाङ्मयं तपः) भनिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

वाणीको तपस्याका चार सुनौला नियम: बोली नै जीवनको ऐना

यो श्लोक संसारको सम्पूर्ण सञ्चार-विज्ञान (Communication Science) को सर्वोच्च शिखर हो। श्रीकृष्णले बोलीका चारवटा कडा मापदण्ड (Filters) तोकिदिनुभएको छ: १. अनुद्वेगकरम्: तिम्रो बोलीले कसैको मुटु नदुखोस्, कसैलाई अनावश्यक डर वा अशान्ति नहोस्। २. सत्यम्: बोली सत्य हुनुपर्छ, कुनै झूट वा छल हुनुहुँदैन। ३. प्रियम्: बोल्ने शैली मीठो, नम्र र आदरयुक्त हुनुपर्छ। ४. हितम्: त्यो बोलीले सुन्ने मानिसको वास्तविक भलाइ र कल्याण गरोस्। महाभारतको महायुद्धको मुख्य कारण नै एउटा अहितकारी बोली थियो— द्रौपदीले मयसभामा दुर्योधन लड्दा भनेकी थिइन् रे— "अन्धाका छोरा अन्धा!" त्यो एउटै बोलीले दुर्योधनको छातीमा यस्तो आगो बाल्यो जसले १८ अक्षौहिणी सेनालाई खरानी बनाइदियो! विदुर र युधिष्ठिरको बोली सधैं यो चारवटै फिल्टर पार गरेर मात्र निस्कन्थ्यो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

बोल्नुअघि चार ढोकाहरू: सोक्रेटसको तीन फिल्टरभन्दा उत्कृष्ट वैदिक मन्त्र (The 4 Filters of Speech)

पाश्चात्य दर्शनमा सोक्रेटसको 'तीन फिल्टर' प्रसिद्ध छ, तर गीताले त्योभन्दा हजारौं वर्षअघि चार फिल्टर दिएको थियो। जब तपाईं केही बोल्न लाग्नुहुन्छ, आफ्नो जिब्रोमा यी चारवटा प्रश्न सोध्नुहोस्: 1. के यो सत्य हो? (सत्यम्) 2. के यसले कसैको मनमा अनावश्यक उद्वेग वा अशान्ति ल्याउँछ? (अनुद्वेगकरम्) 3. के यो सुन्दा मीठो र सम्मानजनक छ? (प्रियम्) 4. के यसले सुन्ने मानिसको वास्तविक कल्याण गर्छ? (हितम्) - यदि यी चारवटै सर्त पूरा हुन्छन् भने मात्र बोल्नुहोस्; नत्र मौन बस्नुहोस्! - तपाईंको बोलीले कसैको जीवन बनाउन सक्छ वा कसैको मुटु चिरिदिन सक्छ। जिब्रोको संयम नै सबैभन्दा ठूलो तपस्या हो।

व्यावहारिक सूत्र :

आज दिनभरि बोल्नुअघि यी चार मापदण्ड सम्झनुहोस्— 'सत्य, प्रिय, हितकारी र अनुद्वेगकर।' कसैलाई पनि घोच्ने वा रिस उठाउने शब्द नबोल्ने अभ्यास गर्नुहोस्।