Chapter 17 • Verse 14

अध्याय 17 : श्रद्धात्रयविभागयोग

श्रद्धा, भोजन र त्यागका तीन प्रकार

श्रीभगवानुवाच

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम्।

ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥ १४॥

deva-dvija-guru-prājña-pūjanaṁ śaucam ārjavam |

brahmacaryam ahiṁsā ca śārīraṁ tapa ucyate || 14 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

देव (deva)=देवताहरूको•द्विज (dvija)=विद्वान्/सत्कर्मी ब्राह्मणहरूको•गुरु (guru)=माता-पिता र गुरुजनहरूको•प्राज्ञ (prājña)=र ज्ञानी महापुरुषहरूको•पूजनम् (pūjanam)=आदर, सत्कार र सेवा-पूजा गर्नु•शौचम् (śaucam)=शरीर र वातावरणको पवित्रता•आर्जवम् (ārjavam)=शरीरको सरलता र निष्कपटता•ब्रह्मचर्यम् (brahmacaryam)=ब्रह्मचर्य (इन्द्रिय-संयम र ऊर्जाको संरक्षण)•अहिंसा च (ahiṁsā ca)=र अहिंसा (कुनै प्राणीलाई चोट नपुर्‍याउनु)•शारीरम् (śārīram)=शारीरिक•तपः (tapaḥ)=तपस्या•उच्यते (ucyate)=भनिन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— देवता, विद्वान्, गुरुजन, माता-पिता र ज्ञानीहरूको आदर-सत्कार एवं सेवा गर्नु; शरीरको बाहिरी पवित्रता, सरलता, ब्रह्मचर्य (इन्द्रिय-संयम) र अहिंसा— यी सबैलाई 'शारीरिक तपस्या' (शारीरं तपः) भनिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

शारीरिक तपस्या: शरीरलाई सेवा र पवित्रताको यन्त्र बनाउनु

श्रीकृष्णले यहाँ तपस्यालाई तीन तहमा बाँड्नुभएको छ: शरीरको तप, वाणीको तप र मनको तप। शरीरको तप भनेको काँडामा सुत्नु वा शरीर काट्नु होइन! श्रीकृष्णका अनुसार शरीरको वास्तविक तपस्या के हो? १. गुरु, माता-पिता, विद्वान् र ज्ञानीहरूको पाउ छुएर आदर गर्नु र सेवा गर्नु (पूजनम्)। २. शरीरलाई सफा र निरोगी राख्नु (शौचम्)। ३. ब्रह्मचर्य: आफ्नो प्राण-ऊर्जा (Sexual/Vital Energy) लाई व्यर्थ भोगमा खेर नफालेर उच्च कार्यमा लगाउनु। ४. अहिंसा: आफ्ना हात-खुट्टाले कुनै प्राणीलाई चोट नपुर्‍याउनु। महाभारतमा भीष्म पितामहले आजीवन ब्रह्मचर्य र गुरु-भक्तिको पालन गरेर शारीरिक तपस्याको सर्वोच्च कीर्तिमान स्थापित गरेका थिए।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

शरीरको पवित्रता र ऊर्जा संरक्षण: ब्रह्मचर्यको आधुनिक मर्म (Somatic Discipline & Energy Preservation)

आधुनिक जीवनमा हाम्रो शरीर कसरी प्रयोग भइरहेको छ? - हामी आफ्ना वृद्ध आमाबुबा वा गुरुहरूलाई ढोग्न संकोच मान्छौं, तर व्यर्थका क्लब र पार्टीहरूमा रातभर शरीर नचाउँछौं! - अश्लीलता र अनियन्त्रित कामवासनामा आफ्नो बहुमूल्य ऊर्जा नष्ट गर्छौं। 1. शारीरिक तपस्याको अभ्यास: - बिहान उठेर आफ्ना माता-पिताको चरण स्पर्श गर्नुहोस्। - शरीरलाई स्वच्छ र सात्त्विक राख्नुहोस्। - आफ्नो वीर्य र प्राण-ऊर्जालाई संयममा राख्नुहोस् (ब्रह्मचर्य)। यसले अनुहारमा तेज, मस्तिष्कमा अद्भूत स्मरणशक्ति र शरीरमा अजेय बल प्रदान गर्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

दिनको सुरुवात माता-पिता वा गुरुजनको सम्मानबाट गर्नुहोस्। आफ्नो शरीरलाई संयम, सरलता र अहिंसाको सात्त्विक तपस्यामा अभ्यस्त बनाउनुहोस्।