ॐअध्याय 17श्लोक 18
Chapter 17 • Verse 18

अध्याय 17 : श्रद्धात्रयविभागयोग

श्रद्धा, भोजन र त्यागका तीन प्रकार

श्रीभगवानुवाच

सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत्।

क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥ १८॥

satkāra-māna-pūjārthaṁ tapo dambhena caiva yat |

kriyate tad iha proktaṁ rājasaṁ calam adhruvam || 18 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सत्कार (satkāra)=सत्कार (अरूले स्वागत-सम्मान गरून्)•मान (māna)=मान (प्रशंसा र आदर मिलोस्)•पूजा-अर्थम् (pūjārtham)=र सबैले पूजा गरून् वा पाउ परून् भन्ने उद्देश्यले•तपः (tapaḥ)=जुन तपस्या•दम्भेन (dambhena)=पाखण्ड वा देखावटीपनका साथ•च एव (caiva)=तथा•यत् (yat)=जुन•क्रियते (kriyate)=गरिन्छ•तत् (tat)=त्यस तपस्यालाई•इह (iha)=यहाँ यस संसारमा•प्रोक्तम् (proktam)=भनिएको छ•राजसम् (rājasam)=राजसिक तपस्या•चलम् (calam)=जुन क्षणिक र चञ्चल हुन्छ•अध्रुवम् (adhruvam)=र जसको कुनै स्थायी फल हुँदैन (अनिश्चित हुन्छ)

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— अरूबाट सत्कार, मानसम्मान र पूजा-प्रतिष्ठा पाउने उद्देश्यले तथा देखावटीपन (दम्भ) का साथ जुन तपस्या गरिन्छ, त्यस क्षणिक र अनिश्चित फल दिने चञ्चल तपस्यालाई 'राजसिक तपस्या' भनिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

राजसिक तपस्याको भ्रम: सम्मानको भोक

श्रीकृष्णले यहाँ सामाजिक देखावटीपनका लागि गरिने साधनाको पोल खोल्नुभएको छ। राजसिक मानिस तपस्या किन गर्छ? १. सत्कार: मानिसहरूले उठेर स्वागत गरून्, खादा र माला लगाइदिऊन्। २. मान: पत्रपत्रिकामा नाम छापिओस्, सामाजिक सञ्जालमा चर्चा होस्। ३. पूजा: मानिसहरू आएर पाउ परून् र "तपाईं त साक्षात् भगवान् हुनुहुन्छ" भनून्। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "चलम् अध्रुवम्!" अर्थात् यस्तो तपस्याको फल केवल पानीको फोका जस्तै क्षणिक हुन्छ। आज माला लगाउनेहरूले भोलि ढुङ्गा हान्न सक्छन्! महाभारतमा राजा अम्बरीषको परीक्षा लिन आएका दुर्वासा ऋषिको क्रोधमा यस्तै राजसिक तपको अहंकार झल्किएको थियो, जसले गर्दा उनी स्वयं सुदर्शन चक्रको डरले तीनै लोकमा भाग्नुपरेको थियो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

भ्यानिटी मेट्रिक्स (Vanity Metrics) र आन्तरिक मूल्य (Validation Seeking vs. True Worth)

आजको आधुनिक युगमा सामाजिक सञ्जालले हामीलाई राजसिक तपस्वी बनाइदिएको छ: - हामी जिम जान्छौं— स्वास्थ्यका लागि होइन, ऐनामा सिक्स-प्याक देखाएर फोटो खिच्न (दम्भेन)! - हामी पुस्तक पढ्छौं वा सामाजिक सेवा गर्छौं— ज्ञान वा दयाले होइन, मानिसहरूबाट 'लाइक्स र कमेन्ट' (सत्कार-मान-पूजा) पाउन! 1. यसको कमजोरी: - अरूको स्वीकृतिमा टिकेको सुख 'चलम् अध्रुवम्' (अस्थायी र डरलाग्दो) हुन्छ। जब कसैले प्रशंसा गर्न छोड्छ, हामी डिप्रेसनमा जान्छौं। 2. स्वतन्त्रता: - अरूलाई देखाउनका लागि केही नगर्नुहोस्। - आफ्नो काम, साधना र व्यायाम आफ्नो आत्माको सन्तुष्टिका लागि गर्नुहोस्। सच्चा सन्तुष्टि बाहिरी तालीमा होइन, भित्री शान्तिमा हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना असल कर्महरूलाई अरूको ताली वा प्रशंसाको मोहताज नबनाउनुहोस्। कसैले नहेर्दा पनि इमान्दार र अनुशासित रहनु नै साँचो चरित्र हो।