अध्याय 17श्लोक 19
Chapter 17 • Verse 19

अध्याय 17 : श्रद्धात्रयविभागयोग

श्रद्धा, भोजन र त्यागका तीन प्रकार

श्रीभगवानुवाच

मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः।

परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥ १९॥

mūḍha-grāheṇātmano yat pīḍayā kriyate tapaḥ |

parasyotsādanārthaṁ vā tat tāmasam udāhṛtam || 19 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

मूढ-ग्राहेण (mūḍha-grāheṇa)=मूर्खतापूर्ण हठ वा अन्धविश्वासले गर्दाआत्मनः (ātmanaḥ)=आफ्नै शरीर र मनलाईयत् (yat)=जुनपीडया (pīḍayā)=अनावश्यक पीडा र यातना दिएरक्रियते (kriyate)=गरिन्छतपः (tapaḥ)=तपस्यापरस्य (parasya)=वा अरू कसैकोउत्सादन-अर्थम् (utsādanārtham)=विनाश गर्न, क्षति पुर्‍याउन वा बदला लिनका लागिवा (vā)=वातत् (tat)=त्यस तपस्यालाईतामसम् (tāmasam)=तामसिक तपस्याउदाहृतम् (udāhṛtam)=भनिएको छ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— मूर्खतापूर्ण हठद्वारा आफ्नै शरीरलाई अनावश्यक पीडा दिएर अथवा अरू कसैको विनाश (क्षति वा अहित) गर्नका लागि जुन तपस्या गरिन्छ, त्यसलाई 'तामसिक तपस्या' भनिएको छ।

महाभारतको परिस्थिति

तामसिक तपस्याको कालो अनुहार: आत्म-पीडा र शत्रु-विनाश

श्रीकृष्णले यहाँ तपस्याको सबैभन्दा विकृत रूप— तामसिक तपको पर्दाफास गर्नुभएको छ। तामसिक तपका दुईवटा रूप हुन्छन्: १. आत्मनः पीडया: मूर्खतापूर्ण हठले आफैंलाई यातना दिनु (जस्तै आफ्नो जिब्रो काट्नु, आगोमा हामफाल्नु वा शरीरलाई रक्ताम्य बनाउनु)। २. परस्योत्सादनार्थम्: अरूको सर्वनाश गर्नका लागि तपस्या गर्नु! महाभारतमा अम्बाले भीष्म पितामहको विनाशका लागि घोर तपस्या गरेकी थिइन्, जसको फलस्वरूप उनी शिखण्डीका रूपमा जन्मिएर भीष्मको पतनको कारण बनिन्। त्यस्तै रामायणमा मेघनादले निकुम्भीला देवीको तामसिक यज्ञ गरेको थियो— लक्ष्मण र श्रीरामलाई मार्ने उद्देश्यले! श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: "जहाँ अरूलाई रुवाउने वा आफूलाई चोट पुर्‍याउने हठ छ, त्यो तपस्या होइन, त्यो घोर अन्धकार हो।"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

बदलाको आगो र आत्म-घातक जिद्दी (Self-Harm & Toxic Vengeance)

के हामी पनि कहिलेकाहीँ तामसिक तपस्यामा फस्छौं? 1. सम्बन्धहरूमा बदलाको हठ: - "म खाना खान्नँ, म बिरामी परेर मर्छु, अनि उसले पछुताउँछ!" - यो के हो? यो 'आत्मनः पीडया'— अरूलाई दोषी देखाउनका लागि आफैंलाई यातना दिनु हो। यो घोर तामसिक विकृति हो। 2. अरूको नोक्सान गर्नका लागि आफ्नै ऊर्जा नष्ट गर्नु: - "मेरो जतिसुकै घाटा होस्, तर त्यो शत्रुको बर्बाद हुनुपर्छ!" - यस्तो बदलाको सोचाइले मानिसको आफ्नै स्वास्थ्य, शान्ति र भविष्य खरानी बनाइदिन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

कहिले पनि बदला लिनका लागि वा अरूलाई देखाउनका लागि आफैंलाई कष्ट नदिनुहोस्। मूर्खतापूर्ण हठ त्यागेर आफ्नो शक्तिलाई सिर्जनात्मक र सकारात्मक कार्यमा लगाउनुहोस्।