Chapter 17 • Verse 28

अध्याय 17 : श्रद्धात्रयविभागयोग

श्रद्धा, भोजन र त्यागका तीन प्रकार

श्रीभगवानुवाच

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत्।

असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥ २८॥

aśraddhayā hutaṁ dattaṁ tapas taptaṁ kṛtaṁ ca yat |

asad ity ucyate pārtha na ca tat pretya no iha || 28 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अश्रद्धया (aśraddhayā)=श्रद्धा बिना (विश्वास र निष्ठा बिना)•हुतम् (hutam)=अग्निमा गरिएको हवन वा यज्ञ•दत्तम् (dattam)=दिइएको दान•तपः तप्तम् (tapas taptam)=गरिएको तपस्या•कृतम् च यत् (kṛtaṁ ca yat)=र अन्य जे-जति पनि कर्म गरिन्छ•असत् (asat)='असत्' (शून्य, व्यर्थ वा मिथ्या)•इति (iti)=यसरी•उच्यते (ucyate)=भनिन्छ•पार्थ (pārtha)=हे पार्थ!•न च तत् (na ca tat)=न त त्यसको फल•प्रेत्य (pretya)=मृत्युपछि (परलोकमा) मिल्छ•नो (no)=र न•इह (iha)=यहाँ यस लोकमा नै कुनै कल्याणकारी हुन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे पार्थ! श्रद्धा बिना गरिएको हवन (यज्ञ), श्रद्धा बिना दिइएको दान, श्रद्धा बिना गरिएको तपस्या र अन्य जे-जति पनि कर्म गरिन्छन्, ती सबैलाई 'असत्' भनिन्छ। त्यस्ता कर्महरूको कुनै मूल्य न त यहाँ यस लोकमा हुन्छ, र न त मृत्युपछि परलोकमा नै हुन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

सत्रौं अध्यायको उपसंहार: श्रद्धा नै सम्पूर्ण धर्मको प्राण हो

यस श्लोकका साथ श्रीमद्भगवद्गीताको सत्रौं अध्याय 'श्रद्धात्रयविभागयोग' सम्पन्न हुन्छ। यहाँ श्रीकृष्णले अध्याय १ मा अर्जुनले सोधेको मूल प्रश्नको अन्तिम उत्तर दिनुभएको छ: अर्जुनले सोधेका थिए— "यदि कसैलाई शास्त्रको विधि थाहा छैन तर श्रद्धा छ भने उसको के हुन्छ?" श्रीकृष्णले पूरा अध्यायभरि देखाउनुभयो कि बाहिरी विधिको त्रुटिलाई 'ॐ तत् सत्' ले क्षमा गर्न सकिन्छ, तर यदि हृदयमा 'श्रद्धा' नै छैन भने जतिसुकै ठूलो विधिपूर्वक गरिएको यज्ञ पनि शून्य (असत्) हुन्छ! जसरी शरीरमा श्वास नभए त्यो लास बन्दछ, त्यसैगरी कर्ममा श्रद्धा नभए त्यो कर्म मरेतुल्य बन्दछ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ: "हे पार्थ! बाहिरी नियमहरूभन्दा पनि हृदयको निष्कपट श्रद्धा नै सबैभन्दा ठूलो कुरा हो। त्यसैले तिमी पूर्ण श्रद्धा, सत्य र ईश्वरीय भावका साथ आफ्नो कर्तव्यमा लाग।" यसले अर्जुनको मनमा साँचो श्रद्धाको महादीप प्रज्वलित गर्दछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कर्मको प्राण: श्रद्धा बिना सबै औपचारिकता व्यर्थ (Faith as the Soul of Action)

हाम्रो जीवनमा हामी कति काम केवल 'औपचारिकता' (Mechanical Routine) का लागि गरिरहेका छौं? - मन नलागी नलागी अफिस जानु, मन नलागी नलागी पूजाको घण्टी बजाउनु, देखावटी रूपमा अरूलाई मुस्कुराएर नमस्कार गर्नु! 1. अश्रद्धाको विडम्बना: - जबसम्म कुनै काममा तपाईंको हृदयको प्रेम, निष्ठा र श्रद्धा मिसिँदैन, तबसम्म त्यो काम 'असत्' (Empty/Dead) हुन्छ। - त्यसले न त तपाईंलाई खुसी दिन्छ, न समाजलाई कुनै लाभ पुर्‍याउँछ। 2. जीवनमा श्रद्धा भर्नुहोस्: - सानो काम गर्नुहोस्, तर पूर्ण श्रद्धा र एकाग्रताका साथ गर्नुहोस्। - एउटा कप चिया बनाउँदा पनि प्रेमले बनाउनुहोस्; कसैलाई नमस्कार गर्दा पनि हृदयदेखि गर्नुहोस्। - जहाँ श्रद्धा छ, त्यहाँ स्वयं परमात्माको बास हुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो कुनै पनि कामलाई केवल औपचारिकता नबनाउनुहोस्। जे गर्नुहुन्छ— पूजा, अध्ययन, पेसा वा सेवा— पूर्ण निष्ठा, प्रेम र श्रद्धाका साथ गर्नुहोस्।