Chapter 18 • Verse 1

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

अर्जुन उवाच

संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्।

त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन॥ १॥

sannyāsasya mahā-bāho tattvam icchāmi veditum |

tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthak keśi-niṣūdana || 1 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

संन्यासस्य (sannyāsasya)=संन्यासको (कर्म-संन्यासको)•महा-बाहो (mahā-bāho)=हे महाबाहु (बलिया पाखुरा भएका श्रीकृष्ण)!•तत्त्वम् (tattvam)=यथार्थ तत्त्व वा रहस्यलाई•इच्छामि (icchāmi)=म चाहन्छु•वेदितुम् (veditum)=जान्न वा बुझ्न•त्यागस्य च (tyāgasya ca)=र त्यागको पनि यथार्थ रहस्यलाई•हृषीकेश (hṛṣīkeśa)=हे हृषीकेश (सबैका इन्द्रियका स्वामी)!•पृथक् (pṛthak)=अलग-अलग गरी भिन्न रूपमा•केशि-निषूदन (keśi-niṣūdana)=हे केशी नामक दैत्यलाई बध गर्नुहुने श्रीकृष्ण!

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— हे महाबाहु! हे हृषीकेश! हे केशी-सूदन श्रीकृष्ण! म 'संन्यास' (कर्महरूको संन्यास) र 'त्याग' (कर्मफलको त्याग) को यथार्थ तत्त्व र यी दुवै बीचको भिन्नतालाई अलग-अलग रूपमा स्पष्टसँग जान्न चाहन्छु।

महाभारतको परिस्थिति

अठारौं अध्यायको मङ्गलाचरण: संन्यास र त्यागको अन्तिम प्रश्न

श्रीमद्भगवद्गीताको यो अठारौं अध्याय 'मोक्षसंन्यासयोग' सम्पूर्ण गीताको महामुकुट (Grand Finale) हो। यहाँ सम्पूर्ण गीताका १७ वटा अध्यायहरूका ज्ञान, कर्म र भक्तिका उपदेशहरूको महा-समन्वय गरिएको छ। अर्जुनले गीताको पाँचौं अध्यायको सुरुमा पनि संन्यास र कर्मयोगको प्रश्न सोधेका थिए। यहाँ अठारौं अध्यायमा अर्जुनले अन्तिम निष्कर्ष खोज्दै सोध्छन्: "हे केशी-निषूदन श्रीकृष्ण! 'संन्यास' र 'त्याग'— यी दुवै शब्द सुन्दा उस्तै लाग्छन्। के संन्यास भनेको कर्म नै छोडेर जङ्गल भाग्नु हो? वा कर्म गर्दै त्यसको फल त्याग्नु त्याग हो? यी दुई बीचको वास्तविक दार्शनिक र व्यावहारिक भिन्नता के हो, मलाई प्रस्ट सम्झाइदिनुहोस्।" अर्जुनले यहाँ श्रीकृष्णलाई 'केशी-निषूदन' भनेका छन्— जसरी श्रीकृष्णले घोडाको रूप धारण गरी आएको 'केशी' नामक भयानक असुरको संहार गर्नुभएको थियो, त्यसैगरी अर्जुनको मनमा आएको संशय रूपी असुरलाई पनि बध गरिदिनुहोस् भन्ने प्रार्थना गर्दछन्।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

काम छोड्ने कि कामको फल छोड्ने? (Renunciation vs. Relinquishment)

आधुनिक जीवनमा हामी पनि यो द्वन्द्वमा फस्छौं: - "मलाई यो अफिस, यो व्यापार र पारिवारिक जिम्मेवारीबाट दिक्क लाग्यो, म सबथोक छोडेर सन्यासी बन्छु वा कतै टाढा भाग्छु!" 1. अर्जुनको प्रश्नको महत्त्व: - के बाहिरी काम छोड्नु नै मुक्ति हो? - कि मनभित्रको स्वार्थ, आसक्ति र अपेक्षालाई त्याग्नु वास्तविक संन्यास हो? 2. श्रीकृष्णले यस अध्यायमा स्पष्ट पार्नुहुनेछ कि पलायनवाद (Escapism) धर्म होइन; संसारमा डटेर कर्म गर्दै मनलाई अनासक्त राख्नु नै जीवनको सर्वोच्च कला हो।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना जिम्मेवारी र कर्तव्यहरूबाट भाग्न नखोज्नुहोस्। काम छोड्नुभन्दा पहिले कामको पछाडि लुकेको व्यक्तिगत अहंकार र स्वार्थ त्याग्ने संकल्प गर्नुहोस्।