अध्याय 18श्लोक 2
Chapter 18 • Verse 2

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः।

सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥ २॥

kāmyānāṁ karmaṇāṁ nyāsaṁ sannyāsaṁ kavayo viduḥ |

sarva-karma-phala-tyāgaṁ prāhus tyāgaṁ vicakṣaṇāḥ || 2 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

काम्यानाम् (kāmyānām)=कामना वा स्वार्थपूर्ण इच्छाले गरिनेकर्मणाम् (karmaṇām)=सकाम कर्महरूकोन्यासम् (nyāsam)=पूर्ण त्यागलाईसंन्यासम् (sannyāsam)=संन्यासकवयः (kavayaḥ)=पण्डित वा मनीषीहरूविदुः (viduḥ)=जान्दछन् वा मान्दछन्सर्व-कर्म-फल-त्यागम् (sarva-karma-phala-tyāgam)=सबै कर्महरूका फलको आसक्ति त्याग्नुलाईप्राहुः (prāhuḥ)=भन्दछन्त्यागम् (tyāgam)=त्यागविचक्षणाः (vicakṣaṇāḥ)=सूक्ष्मदर्शी विवेकी विद्वानहरू

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— धेरैजसो विद्वानहरू सकाम कर्महरू (स्वार्थ वा व्यक्तिगत फलको चाहनाले गरिने कर्महरू) को पूर्ण परित्यागलाई 'संन्यास' भन्दछन्; र अन्य सूक्ष्मदर्शी विवेकी पुरुषहरू सबै कर्मका फलहरूको आसक्ति त्याग्नुलाई 'त्याग' भन्दछन्।

महाभारतको परिस्थिति

श्रीकृष्णको विश्लेषण: सकाम कर्मको न्यास कि फलको त्याग?

अर्जुनले संन्यास र त्यागको अन्तर सोधेपछि श्रीकृष्णले तत्कालीन समाजका दुई मुख्य दार्शनिक मतहरूको चर्चा गर्नुहुन्छ। एक पक्षका मनीषीहरू (विशेषगरी ज्ञानमार्गी र कतिपय मीमांसक) मान्थे— पुत्रप्राप्ति, स्वर्गप्राप्ति वा राज्यप्राप्ति जस्ता व्यक्तिगत स्वार्थले प्रेरित कर्महरूलाई पूर्णतः छोडिदिनु नै संन्यास हो। तर अर्का पक्षका विवेकी सन्तहरू भन्थे— कर्म आफैंमा नराम्रो होइन, कर्म छोड्नु भन्दा प्रत्येक कर्मको फलप्रतिको तृष्णा र लालसा त्याग्नु नै वास्तविक त्याग हो। श्रीकृष्णले यी दुई दृष्टिकोणलाई अगाडि राखेर अब आफ्नो परम निर्णय दिन सुरु गर्नुहुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

काम छोड्नु र कामप्रतिको लोभ छोड्नुको भिन्नता

१. बाहिरी संन्यास (काम्यानां कर्मणां न्यासम्): - व्यक्तिले भन्न सक्छ: "म अब कुनै नयाँ प्रोजेक्ट गर्दिनँ, किनकि यसले मलाई तनाव दिन्छ।" यो कामको त्याग हो। २. भित्री त्याग (सर्वकर्मफलत्यागम्): - कर्तव्य पूरा गर्न प्रोजेक्ट मन लगाएर गर्नु, तर "यसबाट मलाई मात्र प्रशंसा र लाभ मिलोस्" भन्ने अहङ्कार र लोभलाई त्याग्नु। ३. कर्म छोड्दा समाज अगाडि बढ्न सक्दैन, तर फलको लोभ छोड्दा कर्म नै आराधना बन्छ र मन सदा शान्त रहन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो काम र कर्तव्यलाई बहिष्कार नगर्नुहोस्; बरु त्यो काम गर्दा मनमा उब्जने 'मलाई के फाइदा?' भन्ने स्वार्थी मानसिकतालाई त्याग गर्नुहोस्।