अध्याय 18श्लोक 3
Chapter 18 • Verse 3

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः।

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे॥ ३॥

tyājyaṁ doṣavad ity eke karma prāhur manīṣiṇaḥ |

yajña-dāna-tapaḥ-karma na tyājyam iti cāpare || 3 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

त्याज्यम् (tyājyam)=त्याग गर्न योग्य छदोषवत् (doṣavat)=दोषयुक्त वा विकारपूर्ण भएको हुनालेइति (iti)=यसरीएके (eke)=कतिपयकर्म (karma)=सबै कर्महरूलाईप्राहुः (prāhuḥ)=भन्दछन्मनीषिणः (manīṣiṇaḥ)=चिन्तक वा सांख्य दार्शनिकहरूयज्ञ-दान-तपः-कर्म (yajña-dāna-tapaḥ-karma)=यज्ञ, दान र तपस्या रूप कर्महरून त्याज्यम् (na tyājyam)=त्याग्नु हुँदैनइति (iti)=यस्तोच (ca)=अपरे (apare)=अन्य विद्वानहरूको मत छ

सरल नेपाली अनुवाद

केही विद्वानहरू भन्दछन् कि सबै कर्महरू दोषयुक्त (हिंसा, असत्य वा विकार आदिले युक्त) भएकाले तिनलाई त्याग्नुपर्दछ; जबकि अन्य मनीषीहरू भन्दछन् कि यज्ञ, दान र तप रूपी कल्याणकारी कर्महरूलाई कहिल्यै पनि त्याग्नु हुँदैन।

महाभारतको परिस्थिति

दार्शनिक विवाद: के सबै कर्म त्यागयोग्य हुन्?

प्राचीन भारतमा दुई ठूला विचारहरू चलिरहेका थिए। सांख्य र कतिपय सन्न्यासवादीहरूको तर्क थियो: "संसारमा कुनै पनि कर्म निर्दोष छैन। आगो बाल्दा धुवाँ निस्किएझैं, सास फेर्दा वा खेती गर्दा पनि सूक्ष्म जीवहरूको हिंसा हुन्छ। तसर्थ कर्म मात्रै बन्धन हो, कर्म पूरै त्याग्नुपर्छ।" अर्कातर्फ कर्मकाण्डी र नैतिकवादीहरूको मत थियो: "यदि सबैले कर्म छोडे भने जगत् नै ध्वस्त हुन्छ। समाजलाई जोगाउने यज्ञ (परोपकार), दान (वितरण) र तप (अनुशासन) त कुनै पनि हालतमा त्याग्नै पाइँदैन।" अर्जुन यही दुई परस्पर विरोधी मतको बीचमा अल्मलिएका थिए। श्रीकृष्णले अब यसको यथार्थ सुल्झाउनुहुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

दोषमुक्त संसारको भ्रम र सक्रिय सहभागिता

१. कुनै पनि पेशा वा काम शतप्रतिशत निर्दोष हुन सक्दैन: - डाक्टरले उपचार गर्दा बिरामीलाई सुईको पीडा हुन्छ, व्यापार गर्दा नाफा-घाटा हुन्छ, प्रविधि बनाउँदा स्रोत-साधनको दोहन हुन्छ। २. यदि 'दोष छ' भनेर सबैले काम छोड्ने हो भने संसार निष्क्रिय र विनाशको मुखमा पुग्छ। ३. त्यसैले समाधान कर्मबाट भाग्नु होइन; बरु यज्ञ (समग्र हित), दान (उदारता) र तप (आत्मसंयम) जस्ता उच्च उद्देश्ययुक्त कर्महरूद्वारा आफ्नो जीवन र कर्मलाई पवित्र पार्नु हो।
व्यावहारिक सूत्र :

परिस्थिति पूर्ण रूपमा आदर्श नभए पनि वा काममा केही कठिनाइ भए पनि पछि नहट्नुहोस्। सेवा र आत्मसंयमको भावले कर्म जारी राख्नुहोस्।