अध्याय 18श्लोक 4
Chapter 18 • Verse 4

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम।

त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥ ४॥

niścayaṁ śṛṇu me tatra tyāge bharata-sattama |

tyāgo hi puruṣa-vyāghra tri-vidhaḥ samprakīrtitaḥ || 4 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

निश्चयम् (niścayam)=मेरो अन्तिम निश्चित सिद्धान्त वा निर्णयशृणु (śṛṇu)=हेर, ध्यान दिएर सुनमे (me)=मबाटतत्र (tatra)=त्यस विषयमात्यागे (tyāge)=त्यागको सम्बन्धमाभरत-सत्तम (bharata-sattama)=हे भरतवंशमा श्रेष्ठ अर्जुन!त्यागः हि (tyāgaḥ hi)=किनकि त्यागलाई वास्तवमापुरुष-व्याघ्र (puruṣa-vyāghra)=हे पुरुषहरूमा सिंहसमान वीर अर्जुन!त्रि-विधः (tri-vidhaḥ)=तीन प्रकारको (सात्त्विक, राजसिक र तामसिक)सम्प्रकीर्तितः (samprakīrtitaḥ)=राम्रोसँग बताइएको छ

सरल नेपाली अनुवाद

हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन! त्यागको विषयमा मेरो निश्चित र अन्तिम निर्णय सुन। हे पुरुषसिंह अर्जुन! त्याग पनि सात्त्विक, राजसिक र तामसिक गरी तीन प्रकारको बताइएको छ।

महाभारतको परिस्थिति

श्रीकृष्णको दृढ उद्घोष: त्याग पनि तीन प्रकारको हुन्छ

विभिन्न दार्शनिकहरूका मतभेद प्रस्तुत गरिसकेपछि श्रीकृष्णले अर्जुनलाई 'भरतसत्तम' (भरतवंशीहरूमा श्रेष्ठ) र 'पुरुषव्याघ्र' (पुरुषहरूमा सिंहसमान पराक्रमी) सम्बोधन गर्दै सावधान गराउनुहुन्छ। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— त्याग भनेको बाहिरबाट देखिने एउटै रंगको कपडा जस्तो होइन। कुनै मानिस अल्छी लागेर काम छोड्छ, कुनै मानिस दुःख र कष्टको डरले काम छोड्छ, र कुनै मानिस कर्तव्य बोधले अहंकार त्यागेर काम गर्दछ। यी सबैलाई एउटै 'त्याग' भन्न मिल्दैन। त्यसैले त्यागको पनि प्रकृति र गुण अनुसार तीन भेद छन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

त्यागको बाहिरी आवरण र भित्री गुणस्तर

१. मनोविज्ञानमा त्यागको प्रेरणा धेरै महत्त्वपूर्ण हुन्छ: - अल्छी भएर सुत्नु त्याग होइन, त्यो प्रमाद (तामसिकता) हो। - काम गर्दा पीडा हुन्छ, जीउ दुख्छ भनेर जिम्मेवारीबाट पन्छिनु राजसिक त्याग हो। - कामलाई आफ्नो पवित्र कर्तव्य ठानेर फलको मोह बिना पूरा गर्नु सात्त्विक त्याग हो। २. कार्य छोड्नु भन्दा कार्य किन र कसरी गरिन्छ भन्ने मनस्थिति नै मुख्य कुरा हो।
व्यावहारिक सूत्र :

तपाईंले कुनै जिम्मेवारी छोड्दै हुनुहुन्छ भने आफैंलाई सोध्नुहोस्— के म अल्छीपना वा डरले छोड्दैछु, कि यो मेरो विवेकपूर्ण र सात्त्विक निर्णय हो?