ॐअध्याय 18श्लोक 5
Chapter 18 • Verse 5

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्।

यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥ ५॥

yajña-dāna-tapaḥ-karma na tyājyaṁ kāryam eva tat |

yajño dānaṁ tapaś caiva pāvanāni manīṣiṇām || 5 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यज्ञ-दान-तपः-कर्म (yajña-dāna-tapaḥ-karma)=यज्ञ (समर्पण/परोपकार), दान (उदारता) र तप (आत्मसंयम) रूपी कर्महरू•न त्याज्यम् (na tyājyam)=कहिल्यै त्याग्नु हुँदैन•कार्यम् एव तत् (kāryam eva tat)=त्यो त अवश्य कर्तव्य सम्झेर गर्नैपर्छ•यज्ञः (yajñaḥ)=यज्ञ•दानम् (dānam)=दान•तपः च एव (tapaḥ ca eva)=र तपस्या पनि वास्तवमा•पावनानि (pāvanāni)=पवित्र बनाउने साधनहरू हुन्•मनीषिणाम् (manīṣiṇām)=बुद्धिमान् विवेकी साधकहरूका लागि

सरल नेपाली अनुवाद

यज्ञ, दान र तप रूपी कर्महरूलाई कहिल्यै पनि त्याग्नु हुँदैन, ती त अवश्य गर्नैपर्छ। किनकि यज्ञ, दान र तपले बुद्धिमान् मनीषीहरूलाई पनि परम पवित्र बनाउँदछन्।

महाभारतको परिस्थिति

पवित्र कर्महरूको अनिवार्यता: यज्ञ, दान र तप

श्रीकृष्णले यहाँ स्पष्ट सिद्धान्त स्थापित गर्नुहुन्छ: केही मानिसहरू 'म त ज्ञानी भएँ, मलाई अब केही कर्म गर्नु छैन' भन्दै निष्क्रिय बन्छन् वा समाजका आधारभूत नैतिक मूल्यहरूलाई तुच्छ ठान्दछन्। तर श्रीकृष्ण जोड दिएर भन्नुहुन्छ— यज्ञ (प्रकृति र समाजप्रतिको कृतज्ञता र सेवा), दान (आफ्नो आर्जनको केही अंश अभावग्रस्तलाई दिनु) र तप (मन, वचन र शरीरलाई अनुशासनमा राख्नु)— यी तीन कर्म कहिल्यै पनि त्याग्न पाइँदैन। यी तीन कुराले मानिसको मनको विकार पखाल्छन् र ज्ञानीलाई समेत अझ बढी निर्मल र समाजोपयोगी बनाउँछन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आत्मविकासका तीन महा-खम्बा: यज्ञ, दान र तप

१. यज्ञ (Service & Contribution): - आफ्नो सीप, ऊर्जा र समय समाज र प्रकृतिको उन्नतिका लागि समर्पित गर्नु। २. दान (Generosity & Sharing): - आफूसँग भएको ज्ञान, धन र स्नेहलाई बाँड्नु; संकीर्ण संग्रहवृत्तिबाट मुक्त हुनु। ३. तप (Discipline & Growth): - क्षणिक सुखलाई त्यागेर दीर्घकालीन लक्ष्यका लागि शारीरिक र मानसिक अनुशासन पालन गर्नु। ४. यी तीन बिना कुनै पनि व्यक्ति वा समाज सुसंस्कृत र उन्नत बन्न सक्दैन।
व्यावहारिक सूत्र :

दैनिक जीवनमा कम्तिमा एउटा सेवा (यज्ञ), सानो सहयोग वा ज्ञानको साझेदारी (दान), र आत्म-अनुशासनको अभ्यास (तप) लाई आफ्नो अनिवार्य दिनचर्या बनाउनुहोस्।