Chapter 18 • Verse 6

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च।

कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥ ६॥

etāny api tu karmāṇi saṅgaṁ tyaktvā phalāni ca |

kartavyānīti me pārtha niścitaṁ matam uttamam || 6 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

एतानि अपि तु (etāny api tu)=तर यी (यज्ञ, दान र तप जस्ता श्रेष्ठ) कर्महरू पनि•कर्माणि (karmāṇi)=कर्महरू•सङ्गम् (saṅgam)=आसक्ति वा कर्तृत्वको अहङ्कारलाई•त्यक्त्वा (tyaktvā)=त्यागेर•फलानि च (phalāni ca)=र फलको इच्छालाई पनि त्यागेर•कर्तव्यानि (kartavyāni)=अवश्य गर्नुपर्छ•इति (iti)=यस्तो•मे (me)=मेरो•पार्थ (pārtha)=हे पार्थ (पृथापुत्र अर्जुन)!•निश्चितम् (niścitam)=दृढ र अटल•मतम् उत्तमम् (matam uttamam)=सर्वोत्तम मत वा सिद्धान्त हो

सरल नेपाली अनुवाद

तर हे पार्थ! यी यज्ञ, दान र तप जस्ता श्रेष्ठ कर्महरू पनि आसक्ति (अहङ्कार) र फलको कामनालाई पूर्ण रूपमा त्यागेर केवल कर्तव्य ठानेर गर्नुपर्छ— यो नै मेरो निश्चित र सर्वोत्तम सिद्धान्त हो।

महाभारतको परिस्थिति

श्रीकृष्णको अन्तिम सिद्धान्त: कर्तव्य कर्ममा पनि अनासक्ति

यज्ञ, दान र तप गर्दा पनि मानिसमा ठूलो अहंकार पैदा हुन सक्छ— "मैले कत्रो ठूलो दान दिएँ!", "म कति ठूलो तपस्वी हुँ!"। यस्तो अहङ्कारले राम्रो कर्मलाई पनि विषालु बनाइदिन्छ। त्यसैले श्रीकृष्णले श्लोक ६ मा आफ्नो 'उत्तम निश्चित मत' (supreme judgment) दिँदै भन्नुहुन्छ: यी पवित्र कर्महरू गर्दा पनि 'म कर्ता हुँ' भन्ने घमण्ड (सङ्ग) र 'यसको बदलामा मलाई नाम वा पुण्य मिलोस्' भन्ने फलको तृष्णा त्याग्नु अनिवार्य छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सत्कार्य गर्दा लाग्ने सूक्ष्म अहङ्कारबाट मुक्ति

१. मानिस नराम्रो कामबाट त बच्न सक्छ, तर राम्रो काम गर्दा लाग्ने 'आध्यात्मिक घमण्ड' (Spiritual Ego) बाट बच्न निकै गाह्रो हुन्छ: - "मैले अफिसमा सबैभन्दा धेरै योगदान दिएको छु।" - "म समाजसेवा गर्छु, अरु त स्वार्थी छन्।" २. यस्तो सोचले चित्तलाई अशुद्ध बनाउँछ। ३. कर्म यति स्वाभाविक हुनुपर्छ जसरी रूखले फल दिन्छ वा सूर्यले प्रकाश दिन्छ— कुनै धाक नदेखाई र कुनै फलको दाबी नगरी।

व्यावहारिक सूत्र :

राम्रो काम वा सहयोग गरेपछि त्यसको जस लिने वा चर्चा बटुल्ने लोभ नगर्नुहोस्। काम सकिनासाथ त्यसको फललाई प्रकृतिको नियममा छोडिदिनुहोस्।