अध्याय 18श्लोक 7
Chapter 18 • Verse 7

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते।

मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥ ७॥

niyatasya tu sannyāsaḥ karmaṇo nopapadyate |

mohāt tasya parityāgas tāmasaḥ parikīrtitaḥ || 7 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

नियतस्य (niyatasya)=शास्त्रविहित वा नियत (कर्तव्य रूप)तु (tu)=तरसंन्यासः (sannyāsaḥ)=त्यागकर्मणः (karmaṇaḥ)=कर्मकोन उपपद्यते (na upapadyate)=उचित छैन वा तर्कसङ्गत हुँदैनमोहात् (mohāt)=अज्ञान वा मोहको कारणलेतस्य (tasya)=त्यस कर्तव्य कर्मकोपरित्यागः (parityāgaḥ)=छोडिदिनुतामसः (tāmasaḥ)=तामसिक त्यागपरिकीर्तितः (parikīrtitaḥ)=भनिएको छ

सरल नेपाली अनुवाद

नियत (आफ्नो निर्धारित कर्तव्य) कर्मको स्वरूपतः त्याग गर्नु कत्ति पनि उचित हुँदैन। मोह वा अज्ञानका कारण त्यस्ता कर्तव्य कर्मलाई छोडिदिनुलाई 'तामसिक त्याग' भनिएको छ।

महाभारतको परिस्थिति

तामसिक त्याग: मोह र भ्रमवश कर्तव्यबाट पलायन

युद्धभूमिमा अर्जुनले धनुष-बाण फालेर "म युद्ध गर्दिनँ, म भीख मागेर खान्छु" भन्नु नै ठ्याक्कै यस श्लोकको उदाहरण थियो। अर्जुनले त्यसलाई ठूलो वैराग्य र धर्म ठानेका थिए, तर श्रीकृष्णले त्यसको चिरफार गर्दै भन्नुभयो— यो ज्ञान होइन, यो 'मोह' हो। आफ्नो नियत कर्तव्य (क्षत्रियको रक्षा गर्ने धर्म) लाई अज्ञान, भ्रम र भावनामा बगेर छोड्नु साँचो संन्यास होइन, यो त 'तामसिक त्याग' (तमोगुणी पलायनवाद) हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अल्छीपना र भ्रमलाई वैराग्यको खोल ओढाउने प्रवृत्ति

१. मनोवैज्ञानिक विश्लेषण: - मानिसहरू कहिलेकाहीं आफ्नो असक्षमता, आलस्य वा भ्रमलाई "मलाई अब संसारको मोह छैन" भनेर आध्यात्मिक आवरण दिने गर्दछन्। २. परिवार, पेशा वा अध्ययनको दायित्व पूरा गर्न नसकेर भाग्नु त्याग होइन, कायरता र तमोगुण हो। ३. साँचो अध्यात्म जिम्मेवारीबाट भाग्नु होइन, जिम्मेवारीलाई अझ उत्कृष्ट ढङ्गले पूरा गर्ने सामर्थ्य दिनु हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो अध्ययन वा कर्तव्यबाट अल्छी लागेर वा दिक्क भएर भाग्न खोज्दै हुनुहुन्छ भने होसियार बन्नुहोस्— त्यो वैराग्य होइन, तमोगुणी भ्रम हो।