अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

यो श्लोक सम्पूर्ण श्रीमद्भगवद्गीताको ७०० औं तथा अन्तिम महा-मन्त्र हो। धृतराष्ट्रले पहिलो अध्यायको पहिलो श्लोकमा सोधेका थिए: "धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे... किमकुर्वत सञ्जय?" (मेरो र पाण्डुका छोराहरूले के गरे?) सञ्जयले पूरै ७०० श्लोकपछि धृतराष्ट्रलाई अन्तिम सत्य सुनाइदिन्छन्: "हे राजन्! तपाइँका सय भाइ छोराहरू, भीष्म, द्रोण र विशाल अक्षौहिणी सेना भए तापनि— विजय पाण्डवहरूकै हुनेछ। किनकि जहाँ साक्षात् योगेश्वर श्रीकृष्ण (ईश्वरीय मार्गदर्शन र कृपा) हुनुहुन्छ, र जहाँ आफ्नो कर्तव्यका लागि धनुष उठाएर दृढ संकल्पका साथ उभिएका अर्जुन (मानवीय पुरुषार्थ र समर्पण) छन्— त्यहाँ श्री, विजय, उन्नति र न्याय कसैले खोस्न सक्दैन!" यो श्लोक सम्पूर्ण मानवजातिको सफलता र सिद्धिको अमर सूत्र हो।

१. श्रीमद्भगवद्गीताको समग्र दर्शन यस श्लोकमा प्रतिविम्बित छ: - केवल हात बाँधेर "भगवान्‌ले गरिदिनुहुन्छ" भन्नु आलस्य हो (अर्जुन बिनाको कृष्ण अधुरो)। - केवल आफ्नै घमण्डमा भर परेर "म सबथोक आफैं गर्छु" भन्नु अहंकार हो (कृष्ण बिनाको अर्जुन पराजित)। २. जब मानवीय इमान्दार प्रयास (अर्जुनको धनुष) र ईश्वरीय मार्गदर्शन/कृपा (योगेश्वर कृष्ण) एकसाथ मिल्दछन्— तब जीवनको कुनै पनि युद्धमा विजय, समृद्धि, उन्नति र अटल शान्ति निश्चित हुन्छ। ३. आफ्नो कर्म पूर्ण लगनले गर्नुहोस् र परिणामलाई ईश्वरमा समर्पित गर्नुहोस्— जीवन धन्य बन्नेछ।