अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

यो सम्पूर्ण श्रीमद्भगवद्गीताको सबैभन्दा शक्तिशाली, ओजस्वी र क्रान्तिकारी श्लोकहरूमध्ये एक हो। श्रीकृष्णले अर्जुनको विलापलाई कुनै आध्यात्मिक उचाइ दिनुभएन। उहाँले अर्जुनलाई सिधै एउटा भयानक शब्दले झट्का दिनुभयो— 'क्लैब्यम्' (नपुंसकता)! विराट राजाको दरबारमा अज्ञातवासको समयमा अर्जुनले 'बृहन्नला' बनेर हिजडा (नपुंसक) को भेष धारण गरेका थिए। श्रीकृष्णले त्यही कुरालाई कटाक्ष गर्दै भन्नुभयो— "अर्जुन! तिमी फेरि नपुंसक (कायर) बन्न खोज्दैछौ? त्यो त तिम्रो एक वर्षको छद्मभेष थियो, तर आज रणभूमिमा तिमी साँचो नपुंसक जस्तो व्यवहार गर्दैछौ! 'नैतत्त्वय्युपपद्यते'— तिमी जस्तो अद्वितीय क्षत्रिय वीरलाई यो कायरता कत्ति पनि सुहाउँदैन!" श्रीकृष्णले अगाडि भन्नुभयो— जसलाई तिमी 'करुणा र दया' भन्दै धाक लगाइरहेका छौ, त्यो कुनै महान् गुण होइन; त्यो त केवल 'क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यम्' (तिमीभित्रको तुच्छ, कमजोर र डरपोक मनको दुर्बलता) मात्र हो! त्यसैले हे 'परन्तप' (शत्रुहरूलाई आफ्नो ताप र पराक्रमले जलाइदिने वीर)— मनको यो सानो कमजोरीलाई यहीँ फ्याँकिदेऊ र आफ्नो कर्तव्यका लागि उठ: "उत्तिष्ठ!"

यो श्लोक हरेक निराश, हतास र जीवनको मैदानबाट भाग्न खोज्ने मानिसका लागि साक्षात् सञ्जीवनी मन्त्र हो। जब जीवनमा कुनै कठिन मोड आउँछ, हामी प्रायः हतियार बिसाएर भन्छौं— "म सक्दिनँ, म कमजोर छु, मलाई तनाव भयो।" हामी आफ्नो कायरतालाई 'संवेदनशीलता' को नाम दिएर ओछ्यानमा थन्किन्छौं। तर कृष्णको वाणीले हामीलाई झकझक्याउँछ: त्यो तिम्रो संवेदनशीलता होइन; त्यो तिम्रो मनको तुच्छ दुर्बलता (क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यम्) हो! तपाईं भित्र असीम सम्भावना छ, तपाईं आफ्ना नकारात्मक विचारहरू र समस्याहरूलाई परास्त गर्न सक्ने 'परन्तप' हुनुहुन्छ। आफ्नो कमजोरी र हीनताबोध (क्लैब्यम्) लाई तत्काल त्याग्नुहोस्। जीवन कुनै रोएर बस्ने ठाउँ होइन; यो त जागेर लड्ने कुरुक्षेत्र हो। उठ्नुहोस् र आफ्नो युद्ध जित्नुहोस्!