अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

यो सम्पूर्ण श्रीमद्भगवद्गीताको दोस्रो अध्याय 'साङ्ख्ययोग' को अन्तिम र सर्वोच्च उपसंहार हो। श्लोक १ मा अर्जुन रुँदै, काँप्दै, गाण्डीव धनुष भुइँमा फालेर रथको पछाडि थचक्क बसेका थिए। उनको चेतना शोक, मोह र अज्ञानको घोर अन्धकारमा डुबेको थियो। श्रीकृष्णले श्लोक ११ देखि ७२ सम्मको यो अद्वितीय यात्रामा अर्जुनलाई: १. 'अजो नित्यः'— आत्माको अमरता सिकाइदिनुभयो। २. 'स्वधर्ममपि चावेक्ष्य'— क्षत्रियको वीरता र कर्तव्यको बोध गराइदिनुभयो। ३. 'कर्मण्येवाधिकारस्ते' र 'योगः कर्मसु कौशलम्'— कर्मयोगको कला सुम्पनुभयो। ४. 'स्थितप्रज्ञ'— सन्तुलित महापुरुषको लक्षण देखाइदिनुभयो। र अन्तमा श्लोक ७२ मा मानव चेतनाको सर्वोच्च शिखर घोषणा गर्नुहुन्छ: "एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ!" यो ब्रह्म-स्थिति हो अर्जुन! जब मानिस यो अवस्थामा पुग्छ, संसारको कुनै पनि मोह, भय वा मृत्युले उसलाई छुन सक्दैन। जीवनको अन्तिम सास फेर्दा पनि जो यो ब्राह्मी चेतनामा हुन्छ, ऊ सीधै सच्चिदानन्द परब्रह्ममा लीन भई परम निर्वाण प्राप्त गर्दछ! यसरी भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनको शोकको अन्धकारलाई आत्मज्ञानको महासूर्यले पूर्णतया भस्म गरिदिनुभयो!

हाम्रो जीवनको अन्तिम लक्ष्य के हो? के केवल खानु, सुत्नु, केही पैसा जम्मा गर्नु र एकदिन रोगले थलिएर मर्नु मात्र हाम्रो अस्तित्व हो? कदापि होइन! हाम्रो जीवनको वास्तविक सार्थकता यो 'ब्राह्मी स्थिति' प्राप्त गर्नु हो: - जहाँ तपाईं आफ्ना सानातिना स्वार्थ, ईर्ष्या र भयभन्दा माथि उठेर ईश्वरीय चेतनामा बाँच्न थाल्नुहुन्छ। - जहाँ जीवन एक बोझ होइन, एक सुन्दर दिव्य उत्सव बन्दछ। - र जब मृत्यु आउँछ, तपाईं कुनै डर बिना, एक मुक्त आत्माझैं परमानन्दको महासागरमा विलीन हुनुहुन्छ। यो स्थिति कुनै काल्पनिक कुरा होइन; दैनिक जीवनमा निष्काम कर्म, समत्व बुद्धि र ईश्वरीय समर्पणको निरन्तर अभ्यासबाट यसै जीवनमा प्राप्त गर्न सकिने परम सत्य हो।