अध्याय 3 : कर्मयोग

दोस्रो अध्याय (साङ्ख्ययोग) को अन्त्यमा भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई 'स्थितप्रज्ञ' (स्थिर बुद्धियुक्त ज्ञानी) को महिमा सुनाउनुभएको थियो। श्रीकृष्णले भन्नुभएको थियो कि कर्मफलको तृष्णा त्यागेर बुद्धि स्थिर बनाउनु नै सर्वोपरि सिद्धि हो। अर्जुनले यस उपदेशलाई सतही रूपमा बुझे। अर्जुनको मनमा लाग्यो— "यदि परमात्माको ज्ञान र ध्यानमै मग्न हुनु नै सबैभन्दा ठूलो कुरा हो भने, मैले किन आफ्नै हजुरबुबा भीष्म र गुरु द्रोणको छातीमा वाण हानेर यस्तो पापरूपी रगतको होली खेल्नुपर्यो? म किन वनमा गएर साधु बनेर शान्त ध्यानमा नबस्ने?" यो प्रश्न कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा केवल अर्जुनको मात्र थिएन; यो प्रत्येक युगका ती साधक र मानिसहरूको शाश्वत प्रश्न हो जो सांसारिक संघर्ष, जिम्मेवारी र कर्तव्यको कठिनाइबाट भागेर 'अध्यात्म' को आवरणमा पलायन हुन चाहन्छन्।

हाम्रो मन सधैं सजिलो बाटो खोज्छ। जब जीवनमा कठोर कर्तव्य, कठिन परीक्षा वा पारिवारिक/सामाजिक जिम्मेवारीको चुनौती आउँछ, तब हाम्रो दिमागले त्यसबाट भाग्ने दार्शनिक बहाना बनाउन थाल्छ: - "मलाई त पद, पैसा र प्रतिष्ठासँग केही लिनुदिनु छैन, म त शान्त जीवन बिताउन चाहन्छु।" - "यी सबै संसारका झमेला हुन्, किन टाउको दुखाउने?" तर श्रीकृष्णका अनुसार कर्तव्यबाट पछि हट्नु अध्यात्म होइन, कायरता र भ्रम हो। अर्जुनको प्रश्न हामी सबैको ऐना हो— के हामीले पनि आफ्नो जिम्मेवारीबाट भाग्न ज्ञानको बहाना बनाइरहेका छौं?