ॐअध्याय 3श्लोक 1
Chapter 3 • Verse 1

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

अर्जुन उवाच

ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन।

तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥ १॥

jyāyasī cet karmaṇas te matā buddhir janārdana |

tat kiṁ karmaṇi ghore māṁ niyojayasi keśava || 1 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

ज्यायसी (jyāyasī)=श्रेष्ठ, उत्तम•चेत् (cet)=यदि•कर्मणः (karmaṇaḥ)=कर्म (सकाम कर्म वा बाहिरी काम) भन्दा•ते (te)=तपाईंको विचारमा•मता (matā)=मान्यता छ•बुद्धिः (buddhiḥ)=ज्ञान वा बुद्धियोग•जनार्दन (janārdana)=हे जनार्दन (सबै जीवको कल्याण गर्ने श्रीकृष्ण)•तत् (tat)=त्यसो भए•किम् (kim)=किन•कर्मणि (karmaṇi)=कर्ममा•घोरे (ghore)=यस्तो भयानक, क्रूर र हिंसात्मक (युद्धरूपी)•माम् (mām)=मलाई•नियोजयसि (niyojayasi)=लगाउनुहुन्छ वा प्रेरित गर्नुहुन्छ•केशव (keśava)=हे केशव!

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्छन्— हे जनार्दन! यदि तपाईंको विचारमा कर्मभन्दा ज्ञान (बुद्धियोग) नै श्रेष्ठ हो भने, हे केशव! मलाई किन यस्तो भयानक र हिंसात्मक युद्धरूपी घोर कर्ममा लगाउनुहुन्छ?

महाभारतको परिस्थिति

अर्जुनको गम्भीर संशय र अन्तरद्वन्द्व

दोस्रो अध्याय (साङ्ख्ययोग) को अन्त्यमा भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई 'स्थितप्रज्ञ' (स्थिर बुद्धियुक्त ज्ञानी) को महिमा सुनाउनुभएको थियो। श्रीकृष्णले भन्नुभएको थियो कि कर्मफलको तृष्णा त्यागेर बुद्धि स्थिर बनाउनु नै सर्वोपरि सिद्धि हो। अर्जुनले यस उपदेशलाई सतही रूपमा बुझे। अर्जुनको मनमा लाग्यो— "यदि परमात्माको ज्ञान र ध्यानमै मग्न हुनु नै सबैभन्दा ठूलो कुरा हो भने, मैले किन आफ्नै हजुरबुबा भीष्म र गुरु द्रोणको छातीमा वाण हानेर यस्तो पापरूपी रगतको होली खेल्नुपर्यो? म किन वनमा गएर साधु बनेर शान्त ध्यानमा नबस्ने?" यो प्रश्न कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा केवल अर्जुनको मात्र थिएन; यो प्रत्येक युगका ती साधक र मानिसहरूको शाश्वत प्रश्न हो जो सांसारिक संघर्ष, जिम्मेवारी र कर्तव्यको कठिनाइबाट भागेर 'अध्यात्म' को आवरणमा पलायन हुन चाहन्छन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

पलायनवाद (Escapism) बनाम आध्यात्मिक उत्तरदायित्व

हाम्रो मन सधैं सजिलो बाटो खोज्छ। जब जीवनमा कठोर कर्तव्य, कठिन परीक्षा वा पारिवारिक/सामाजिक जिम्मेवारीको चुनौती आउँछ, तब हाम्रो दिमागले त्यसबाट भाग्ने दार्शनिक बहाना बनाउन थाल्छ: - "मलाई त पद, पैसा र प्रतिष्ठासँग केही लिनुदिनु छैन, म त शान्त जीवन बिताउन चाहन्छु।" - "यी सबै संसारका झमेला हुन्, किन टाउको दुखाउने?" तर श्रीकृष्णका अनुसार कर्तव्यबाट पछि हट्नु अध्यात्म होइन, कायरता र भ्रम हो। अर्जुनको प्रश्न हामी सबैको ऐना हो— के हामीले पनि आफ्नो जिम्मेवारीबाट भाग्न ज्ञानको बहाना बनाइरहेका छौं?
व्यावहारिक सूत्र :

कठिन परिस्थिति र कर्तव्यबाट भाग्ने बहाना नखोज्नुहोस्। वास्तविक अध्यात्म संसार त्याग्नुमा होइन, संसारको कठिनतम रणभूमिमा निष्काम भएर आफ्नो कर्तव्य निभाउनुमा छ।