ॐअध्याय 3श्लोक 2
Chapter 3 • Verse 2

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

अर्जुन उवाच

व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे।

तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्॥ २॥

vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṁ mohayasīva me |

tad ekaṁ vada niścitya yena śreyo'ham āpnuyām || 2 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

व्यामिश्रेण (vyāmiśreṇa)=दोहोरो अर्थ लाग्ने, मिश्रित वा विरोधाभासी•इव (iva)=झैं लाग्ने•वाक्येन (vākyena)=वाणी वा वचनद्वारा•बुद्धिम् (buddhim)=मेरो बुद्धिलाई•मोहयसि (mohayasi)=तपाईं भ्रमित पारिरहनुभएको छ•इव (iva)=मानौं•मे (me)=मेरो•तत् (tat)=त्यसैले•एकम् (ekam)=कुनै एउटा निश्चित मार्ग•वद (vada)=बताइदिनुहोस्•निश्चित्य (niścitya)=दृढतापूर्वक निर्णय गरेर•येन (yena)=जसद्वारा•श्रेयः (śreyaḥ)=परम कल्याण (मोक्ष वा शाश्वत हित)•अहम् (aham)=मैले•आप्नुयाम् (āpnuyām)=प्राप्त गर्न सकूँ।

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्छन्— यी दोहोरो अर्थ लाग्ने विरोधाभासी कुराहरूले तपाईंले मेरो बुद्धिलाई भ्रममा पार्नुभएको जस्तो लागिरहेको छ। त्यसैले कृपा गरी कुनै एउटा निश्चित मार्ग निर्णय गरेर बताइदिनुहोस्, जसबाट मैले परम श्रेय (कल्याण) प्राप्त गर्न सकूँ।

महाभारतको परिस्थिति

मार्गको स्पष्टताका लागि शिष्यको समर्पण

अर्जुन भगवान् श्रीकृष्णसँग कुनै कपट नराखी बालकले झैं आफ्नो मनको सम्पूर्ण अन्योल पोख्छन्। एकातिर श्रीकृष्णले भन्नुभएको थियो: "साङ्ख्यको ज्ञान नै परम सत्य हो, आत्मा अमर छ र शरीर नश्वर छ, बुद्धि नै श्रेष्ठ छ।" अर्कोतिर भन्नुभयो: "युद्ध गर, आफ्नो क्षत्रिय धर्मबाट विमुख नहोऊ!" अर्जुनलाई लाग्यो कि यी दुई कुरा आपसमा मिल्दैनन्— ज्ञान ध्यानमा लाग्ने कि रगतको मैदानमा युद्ध लड्ने? अर्जुन दुई बाटोको दोसाँधमा उभिएका बटुवाजस्ता भएका थिए। त्यसैले उनी स्पष्ट शब्दमा भन्छन्: "मलाई दुईवटा विपरीत कुरा नसुनाउनुहोस्, मेरो लागि कुन एउटा बाटो सर्वोत्तम छ, त्यही एउटा बाटो मात्र किटान गरिदिनुहोस्।" यहाँ अर्जुनले 'प्रेयस' (तत्काल मनलाई आनन्द दिने कुरा) मागेका छैनन्, 'श्रेयस' (आत्माको परम शाश्वत कल्याण) मागेका छन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सूचनाको बाढीमा निर्णय लिने कला (Analysis Paralysis)

आजको युगमा मानिसहरू धेरै ज्ञान र सूचनाका कारण निर्णयहीनता (Analysis Paralysis) को शिकार बन्छन्। एकातिर काम र करियरको दबाब, अर्कोतिर मानसिक शान्ति र आत्मिक खोजी। हामी धेरै विकल्पहरूको वीचमा अलमलिन्छौं— "यो गरूँ कि त्यो गरूँ?" अर्जुनको यो प्रार्थना एक आदर्श विद्यार्थी वा साधकको मनोदशा हो: १. आफ्ना गुरु वा पथप्रदर्शकसँग आफ्नो संशय नलुकाउनुहोस्। २. सतही कुराहरूमा नअल्झिएर 'परम कल्याण' (Long-term highest good) मा केन्द्रित हुनुहोस्। ३. जब जीवनमा अन्योल हुन्छ, कुनै एउटा स्पष्ट सिद्धान्त समातेर अघि बढ्नुपर्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

जीवनका महत्वपूर्ण निर्णयहरूमा तत्कालको सहजता (प्रेयस) भन्दा आफ्नो आत्मा र समाजको दीर्घकालीन कल्याण (श्रेयस) लाई प्राथमिकता दिनुहोस् र स्पष्ट निर्णय लिनुहोस्।